به روز شده: ۱۹:۴۰ تهران - جمعه ۲۲ آذر ۱۳۹۸

روندها در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران

نویسنده: محسن امین زاده

1- چارچوبی برای طرح موضوع

- سیاست خارجی و دیپلماسی، تدبیر امور در مواجهه با تحولات جهانی و فرصت ها و تهدیدهای پیش روی کشور درسطح بین المللی است. سیاست خارجی باید با ابتکار عمل مداوم، کشور را از فرصت های بین المللی بهره مند کند و از تهدیدات بین المللی مصون نگه دارد. طبعا تحقق این ماموریت ها شدیدا متاثر از تحولات جهانی و فرصت ها و تهدیدهای ناشی از آن از یک سو و اهداف و برنامه های ملی و تحولات داخلی از سوی دیگر است.

- ایران به نسبت وسعت سرزمینی، پر همسایه ترین کشور جهان است. تا پیش از فروپاشی اتحاد شوروی 11 همسایه داشته و اکنون 15 همسایه دارد. بیش از سه چهارم بحران های فعال جهان مربوط به این همسایگان و یا سرزمین های همجوار این همسایگان است. این بحران ها خواسته یا ناخواسته، تاثیر مداوم و اثربخشی روی امنیت ملی و منافع ملی ایران دارند.

- تحرک شدید تحولات بین المللی در حوزه جغرافیایی ایران ، سیاست خارجی ایران را پرتنوع، پرتنش، پرفرصت و پرتهدید می کند. وسعت و تنوع ماموریت های سیاست خارجی ایران، قابل قیاس با دیپلماسی بزرگترین قدرت های جهان است.

- « استقلال » مهمترین مولفه ای است که انقلاب اسلامی سال 1357 وارد مناسبات خارجی و سیاست خارجی ایران کرده است. صرف نظر از نقدهای زیادی که به عملکرد سیاست خارجی کشور در ۴ دهه گذشته وارد است، باید پذیرفت که این عملکرد، حاصل تصمیم گیری های درست یا غلط مسئولان کشور بوده و تابع اوامر و خواسته های بیگانه نبوده است.

- در چهار دهه گذشته، دو رویداد بزرگ: « فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و پایان جنگ سرد در اواخر دهه 1980» و « حمله تروریستی القاعده به برج های نیویورک در آمریکا در سال 2001» ، روی هنجارها، رویه ها، قواعد و مناسبات بین المللی اثرات مهمی گذاشته است. هر دو رویداد با حوزه جغرافیایی ایران پیوند داشته و روی سیاست خارجی ایران اثرات عمیقی داشته است. مطالعه روند چهل ساله سیاست خارجی ایران، نیازمند شناخت اثرات عمیق این رویدادها درجهان و در سیاست خارجی ایران است.

- به رغم قطع ۳۹ ساله روابط ایران و آمریکا،‌ مرور فراز و نشیب های سیاست خارجی ایران در این مدت با مرور فراز و نشیب های مناسبات ایران و آمریکا پیوند دارد. این پیوند ناخواسته، ناشی از نقش مداخله گر آمریکا در سیاست جهانی و تداخل مسائل حساس حوزه منافع ملی و امنیت ملی ایران با منافع تعریف شده آمریکا در منطقه است.

- در تحولات خاورمیانه و دخالت های سیاسی و نظامی کشورهای غربی،‌ همواره نفت خلیج فارس و نقش آن در اقتصاد جهان اهمیت زیادی داشته است. کاهش زیاد وابستگی آمریکا به نفت خلیج فارس در سالهای اخیر، ظاهرا حساسیت آمریکا نسبت به تحولات منطقه را نیز کاهش داده است.

- در این چهار دهه سیاست خارجی ایران شدیدا از تحولات و جریان های سیاسی داخلی و دخالت نظامیان و امنیتی ها در سیاست خارجی تاثیر پذیرفته است. هرگاه نظامی ها و امنیتی ها در کار دیپلماسی مداخله کرده اند و یا برای فعالیت های خود دیپلماسی را دور زده و یا با آن مقابله کرده اند، نتیجه کار مخرب، بحران ساز و فرصت سوز بوده است.

۲- سیاست خارجی ایران در دوران جنگ سرد

- سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران پیش از فروپاشی اتحاد شوروی در منظومه دوران جنگ سرد وضعیت مشخص تری داشته است. راهبرد اساسی آمریکا و متحدانش مقابله با گسترش حوزه نفوذ اتحاد جماهیر شوروی بود. موقعیت استثنائی ایران در حد فاصل شوروی و خلیج فارس، اصل اساسی ضرورت پیشگیری از همپیمان شدن ایران و شوروی را دیکته می کرد. اصلی که در جریان انقلاب اسلامی ایران به نوعی مماشات دولت های غربی نسبت به انقلاب اسلامی به عنوان یک انقلاب دین مدار و ضد مارکسیست منجر شد. با همین نگاه ، آمریکا و متحدانش نسبت به انقلاب اسلامی و حتی اشغال سفارت آمریکا در تهران، بردبارتر از حد انتظار عمل کردند. اشغال افغانستان توسط ارتش سرخ و مخالفت بی امان ایران انقلابی و قرارگرفتن ایران در کنار آمریکا و پاکستان در کمک به مبارزه افغان ها با ارتش شوروی، موید درستی این سیاست در غرب بود.

- آمریکا به رغم اختلافات عمیقش با نظام جدید ایران، تا فروپاشی اتحاد شوروی، کم و بیش به این سیاست دیرپای خود وفادار ماند و حتی در طول جنگ مانع جدی دسترسی ایران به مهمات و قطعات جنگ افرازهای آمریکایی از طریق بازارهای غیررسمی نبود. در این دوره نقش فزاینده ایران در تحولات لبنان و برخی کشورهای دیگر نیز، باعث تغییر سیاست آمریکا و حتی اسرائیل نشد.

- فاصله کوتاه چند ساله میان گروگانگیری در سفارت آمریکا در تهران و اقدام مشترک آمریکا و اسرائیل برای فروش برخی سلاح های پیشر فته و لوازم یدک جنگنده های آمریکایی به ایران، در پیوند با مذاکرات پنهان رابرت مک فارلین فرستاده ویژه رئیس جمهور ریگان به تهران، همه حاکی از آن بود که سیاست خارجی آمریکا نسبت به ایران بیش از آنکه متاثر از انقلاب و اشغال سفارت آمریکا و شعارهای ضد آمریکایی تهران و حتی تحرکات خارجی ایران مثل حضور در لبنان باشد، متاثر از سیاست خارجی ضد شوروی آمریکا در دوران جنگ سرد است.

- آمریکا تا ماه های آخر جنگ عراق و ایران، از دخالت چشمگیر به نفع رژیم صدام خودداری کرد و صدام با کمک های سخاوتمندانه مالی کشورهای منطقه و همکاری های تسلیحاتی گسترده و غالبا سخاوتمندانه اتحاد شوروی و فرانسه با ایران جنگید.

- صرف نظر از حوادث مشکل زایی مثل اشغال سفارت آمریکا که در چارچوب کنش های دوران انقلاب دسته بندی و درک می شد، مشکل آفرین ترین کنش سیاسی این دوره، افشای مذاکرات دیپلماتیک پنهان ایران با فرستاده ویژه رئیس جمهور آمریکا، توسط ایران و تحقیر دولت آمریکا در این رابطه بود. تخریب مسیر دیپلماتیکی با آمریکا که می توانست، ضمن کاهش مشکلات بین المللی ایران، حتی در جنگ ایران و عراق، برای ایران فرصت ساز باشد. مذاکراتی که به دلیل عدم اجماع مسئولان موثر کشور بر سر آن، به رغم موافقت ضمنی امام خمینی و حضور فعال سپاه در مذاکرات، تنها منجر به خرید سلاح شد و به لحاظ دیپلماتیک به شکست پرهزینه ای انجامید و برای سال ها راه دیپلماسی غیر رسمی میان ایران و آمریکا را بست.

- به رغم این رویداد نیز، سیاست آمریکا نسبت به جنگ ایران و عراق تنها زمانی تغییر محسوس کرد که ایران در معرض پیروزی قدرتمندانه در جنگ با صدام قرار گرفت. پس از پیروزی بزرگ ایران در اشغال فاو ،‌ آمریکا به عراق نزدیکتر شد و به ویژه با کمک های اطلاعاتی به ارتش صدام، مانع پیروزی نهایی ایران در جنگ شد. وضعیت جدیدی که منجر به حمله سهوی یا عمدی آمریکا به هواپیمای مسافربری ایرانی نیز شد و فضای افکار عمومی ایران نسبت به آمریکا را خیلی منفی کرد.

- پس از بازپس گیری خرمشهر، طبعا یک توافق مناسب میان ایران و عراق می توانست شرایط مطلوبی برای ایران ایجاد کند، اما به دلیل عدم اقدام موثر دیپلماتیک ایران،‌ تصویر روشنی از امکان تحقق چنین مصالحه ای وجود ندارد. درهرحال پس از فتح خرمشهر نیز کشورهای عرب خلیج فارس همچنان با صدام حسین به عنوان کنترل کننده ایران انقلابی همراهی کامل داشتند.

- تصویب قطعنامه ۵۹۸ برای پایان جنگ ایران و عراق تحول دیپلماتیک مهمی به نفع ایران بود. این قطعنامه در پی پیروزی های چشمگیر ایران در حمله به داخل عراق تصویب شد، اما دیپلمات های ایرانی در سازمان ملل نقش مهمی در تنظیم محتوای قابل قبول آن ایفا کردند. این قطعنامه در تعیین زمان و سرنوشت پایان جنگ ایران و عراق بسیار موثر بود. بدون این قطعنامه، حملات عراق با کمک های اطلاعاتی آمریکا می توانست مشکلات خیلی مهمی تری برای ایران ایجاد کند.

- در سال های پس از انقلاب اسلامی، ایران همواره متهم به دخالت در حوادث لبنان و کشورهای خلیج فارس و اقدام علیه ایرانیان ضد رژیم در کشورهای غربی بود. این اتهامات در دوران جنگ سرد، منجر به فشار غیر قابل تحملی علیه دولت ایران نشد.

- در دوران جنگ سرد، توسعه نامحدود صنایع هسته ای ایران با کمک چین و برخی کشورهای هسته ای دیگر، ممکن بود، اما شرایط اقتصادی دشوار ایران در سال های جنگ و پس از جنگ، مانع توسعه صنایع هسته ای ایران در این دوره شد.

۳- سیاست خارجی ایران پس از فروپاشی اتحاد شوروی و پایان جنگ سرد

- فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی نه تنها یک نظام 70 ساله را فرو ریخت، بلکه منظومه ۴۰ ساله مناسبات بین المللی دوران جنگ سرد را به کلی دگرگون کرد. این تحول بزرگ،‌ بازندگان و برندگان مهمی در جهان داشت. در آسیا کشورهای پاکستان و کره شمالی بازندگان مهمتر و چین و هند برندگان مهمتر این تحول بودند. مسلما ایران در این تحول فرصت مند شد. بجای ابرقدرت شوروی ، در مرزهای شمالی ایران کشورهایی مشتاق رابطه دیرپای با ایران ظهور کردند که هیچکدام، حتی روسیه که حالا تنها یک قدرت موثر منطقه ای بود، تهدید بالقوه امنیت ملی ایران محسوب نمی شدند. اگر ایران سیاست های خود را با درک شرایط جدید جهان پس از جنگ سرد تنظیم می کرد، نه تنها در معرض فشارهای ناشی از تغییر ساختار مناسبات بین المللی قرار نمی گرفت، بلکه بدون انفعال در مقابل آمریکا و غرب به فرصت های چشمگیری همچون فرصت های بزرگ اقتصادی چین و هند دست می یافت. اما سیاست خارجی ایران، درک و آمادگی و راهبرد مناسبی برای استفاده از این فرصت نداشت. تحول اقتصادی هم اولویت راهبردی سیاست خارجی ایران نبود.

- حمله رژیم صدام به کویت همزمان با روند فروپاشی اتحاد شوروی، فرصت بزرگ دیگری برای ایران بود. ایران موفق شد تکلیف صدام به عنوان شروع کننده جنگ عراق با ایران را روشن کند. روابط سرد ایران با کشورهای خلیج فارس نیز بهبود یافت. اما دیپلماسی ایران قادر به بهره برداری بیشتر از این فرصت هم نبود. نهایتا دول عرب خلیج فارس مانع ساقط شدن رژیم صدام شدند. طبق نوشته های هنری کسینجر آنان با استناد به ورود گسترده نیروهای سپاه به شهر بصره، مدعی شدند که با سقوط صدام، عراق به دست ایران خواهد افتاد. ادعایی که با تایید مسئولان اطلاعاتی آمریکا، نهایتا منجر به تداوم 12 ساله حکومت صدام شد.

- با فروپاشی اتحاد شوروی و پیمان ورشو، برخلاف تصور ایران، روسیه از ایران فاصله گرفت و به سراغ آمریکا رفت و از امتیازات پنهانی که به آمریکا داد، تعهد عدم فروش تسلیحات به ایران در پیمان گرـ چرنومردین بود.

- دیپلماسی ایران تا حدی شتابزده، انتظار سهم 20 درصدی ایران از ذخایر زیر بستر دریای خزر را مطرح کرد. روسیه با نادیده گرفتن این انتظار تا حدی منطعف، بدون اطلاع ایران قراردادی با دو کشور همجوار خود برسر تقسیم ذخایر زیر بستر شمال دریای خزر امضا کرد. اقدامی که هنوز تعیین تکلیف ذخایر زیر بستر دریای خزر را بحرانی نگاه داشته است.

- دولت چین در شرایط پس از جنگ سرد، در برنامه توسعه اقتصادی خود به سهم بزرگی از بازار آمریکا و جذب فن آوری های پیشرفته از آمریکا می اندیشید. در معامله ای میان چین و دولت کلینتون، دولت چین در قبال فسخ قراردادش با ایران برای ساخت کارخانه تبدیل اورانیوم اصفهان (UCF) امتیاز بسیار پربهای لغو قوانین تحریمی کنگره آمریکا برای تجارت دو کشور را بدست آورد.

- به رغم آنکه معمولا گفته می شود که ایران پس از انقلاب همیشه مورد تحریم آمریکا بوده است، اما این روایت دقیق نیست. هر چند پس از انقلاب، آمریکا فروش سلاح و تکنولوژی های پیشرفته به ایران را تحریم کرد، اما حتی این تحریم ها نیز در مقاطعی نقض می شد. پایه اولیه تحریم های نهادینه اقتصادی آمریکا علیه ایران متعلق به پس از فروپاشی شوروی، یعنی دوران ریاست جمهوری کلینتون در آمریکا و مرحوم هاشمی رفسنجانی در ایران است. در سال 1375 کنگره آمریکا با محوریت جمهوریخواهان تندرو، برای اولین بار همکاری کمپانی های جهان با ایران در حوزه نفت و گاز را در چارچوب قانون داماتو (ایلسا) ، ‌ممنوع کرد.

- در اوایل سال ۱۳۷۶ ایران متهم به کمک به تروریست های عملیات خُبر علیه نظامیان آمریکایی در عربستان سعودی نیز بود. اتهامی که منجر به پخش خبرهایی درمورد طرح نظامی آمریکا برای حمله به ۱۹ منطقه حساس ایران شد. این تهدیدهای آمریکا و اقدامات سیاسی اروپائیان علیه ایران پس از ترور یک رهبر کرد ایرانی مخالف نظام در رستوران میکونوس در آلمان، همچون تحریم ها، همه پیامدهای تحولات جهانی پس از فروپاشی اتحاد شوروی بود. تحولاتی که ظاهرا برای مقامات ایران ناشناخته بود و تنها این ضربات سنگین تا حدی آنان را هشیار کرد.

- فقدان دیپلماسی منسجم و دخالت های نسنجیده و ماجراجویی نهادهای نظامی و اطلاعاتی در حوزه سیاست خارجی در این دوره، منجر به تیره شدن بی سابقه روابط ایران با ترکیه، پاکستان و افغانستان و تیرگی روابط نوپای با کشورهای در حال تاسیس آسیای میانه و قفقاز شد. ترور ایرانیان در پاکستان و افغانستان، طرح اتهامات علیه ایران در پاکستان، ترکیه، افغانستان، تاجیکستان، آذربایجان، ارمنستان و برخی کشورهای دیگر، از جمله پدیده های بحران ساز دوره پس از فروپاشی اتحاد شوروی بود.

۴- سیاست خارجی ایران در دولت اصلاحات

- به رغم ناتوانی دیپلماسی ایران، انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۷۶ کمک بزرگی به کنترل تهدیدات فزاینده بین المللی علیه ایران در دوره جدید پس از فروپاشی اتحاد شوروی کرد. به دنبال این انتخابات نه تنها حملات احتمالی آمریکا به ایران منتفی شد، بلکه روابط تیره ایران و اروپا نیز تدریجا بازسازی شد.

- فعالیت های دیپلماتیک دولت جدید مقارن با ترور ایرانیان در پاکستان و افغانستان، حملات مرزی ترکیه و روابط تلخ با برخی کشورهای مثل تاجیکستان و آذربایجان آغاز شد. وضعیتی که تدریجا به صورت بنیادین تغییر کرد.

- برگزاری اجلاس موفق سران کشورهای اسلامی در تهران در پاییز ۱۳۷۶، گام مهمی در جهت تحول در دیپلماسی ایران بود. حضور رهبران قدرتمند جهان اسلام در ایران نشان از مقتدرتر شدن ایران در شرایط جدید داخلی، منطقه ای و بین المللی داشت.

- با بهبود مناسبات، اروپایی ها از قوانین ضد ایرانی کنگره آمریکا سرپیچی کردند و عملا این قوانین به عدم همکاری کمپانی های آمریکایی با ایران محدود ماند. هیچ کمپانی از همکاری در پروژه های بزرگ نفت و گاز ایران منصرف نشد و دوران بی نظیری از اجرای پروژه های بزرگ ایران با مشارکت کمپانی های اروپایی و آسیایی شکل گرفت و تدریجا باعث فشار کمپانی های آمریکایی به دولتشان به دلیل محرومیت آنان از بهره مندی از بازار ایران شد.

- سفر نمایندگان کمپانی های آمریکایی علاقمند به کار اقتصادی با ایران،‌ با حمله ماموران مسلح به اتوبوس حامل آنان در تهران بی نتیجه پایان یافت. تندروها با این اقدام روند روبه بهبود روابط اقتصادی ایران با جهان را کند و زمینه کار با کمپانی های آمریکایی را تخریب کردند.

- در این دوره هیچ کمپانی به دلیل همکاری با ایران و نقض قانون آمریکایی ایلسا مجازات نشد و تدریجا بازار سرمایه بین المللی نیز بروی ایران گشوده شد. محدودیت های بانکی و بیمه ای کار اقتصادی با ایران، با پیشگامی متحدان نزدیک آمریکا در آسیا یعنی ژاپن و کره جنوبی و سپس پیوستن چین و کشورهای اروپایی، تقریبا بطور کامل برطرف شد.

- ممانعت از بروز جنگ میان ایران و دولت طالبان در افغانستان پس از بحران قتل عام پرسنل کنسولگری ایران در مزار شریف و در عین حال کسب حمایت اجماعی جامعه بین المللی علیه طالبان در این رابطه، از موفقیت های دیپلماسی ایران در این دوره بود.

- دیپلماسی عمومی موفق و ادبیات متفاوت رئیس جمهور ایران نسبت به ملت آمریکا، نهایتا دولت و وزیر خارجه آمریکا را وادار به تغییر لحن و حتی انتقاد نسبت به نقش آمریکا در کودتای1332 در ایران و ابراز تمایل نسبت به روابط بهتر دو کشور در آینده کرد.

- پیشنهاد رئیس جمهور خاتمی به سازمان ملل متحد برای تعیین سال2001 میلادی به عنوان سال گفتگوی تمدن ها، تحولی بزرگ در گفتمان دیپلماسی ایران بود. وجه سمبلیک پیشنهاد رئیس جمهور ایران، تاثیر وسیع و سازنده ای در افکارعمومی جهان داشت.

- تشکیل گروه مذاکراتی متشکل از نمایندگان کشورهای میزبان رهبران سیاسی افغانستان یعنی ایران، آمریکا، ایتالیا و آلمان تحول مهمی در ورود ایران به مدیریت کلان تحولات جهانی بود. این ابتکار به پیشنهاد نماینده دبیرکل سازمان ملل در امور افغانستان و بدون دعوت از روسیه ( به دلیل حساسیت افغان ها نسبت به روسها) و پاکستان ( به دلیل پیوند محکمش با طالبان) شکل گرفت. مذاکرات این گروه بنیان مذاکرات غیر مستقیم بسیار مهمی میان ایران و آمریکا را شکل داد که نقشی اساسی در تحولات پس از یازده سپتامبر در افغانستان و منطقه ایفا کرد.

۵- سیاست خارجی ایران پس از یازده سپتامبر 2001

- حمله تروریستی القاعده به نیویورک و واشنگتن در یازده سپتامبر سال ۲۰۰۱ میلادی، تحول بنیادین دیگری در مناسبات جهانی بود. این حمله به تندروهای آمریکایی امکان داد که دشمنان دوران جدید خود را تعریف کنند و جنگ های جدیدی به راه بیندازند. یک جانبه گرایی اقتدارگرایانه آمریکا را نهادینه کنند و دخالت خود در تحولات جهانی را در قالب های جدیدی ترسیم کنند. سودمندی زیاد این عملیات برای تندروهای آمریکا و اسرائیل، حتی باعث طرح احتمال دست داشتن آنان در عملیات شد.

- در این دوره اذعان هرچند غیر رسانه ای مقامات اطلاعاتی و امنیتی آمریکا به عدم وجود هیچ تروریست ایرانی و تروریست شیعه مذهب در عملیات ترور آمریکایی ها، و اذعان آنان به نقش اتباع کشورهای متحد آمریکا در ترورها، پدیده تاثیرگذار جدیدی بود .

- در واکنش به عملیات تروریستی نیویورک، اسرائیلی ها آشکارا و رهبران عرب منطقه پنهانی، تلاش کردندکه ایران را مناسب ترین هدف برای حمله نظامی متقابل آمریکا معرفی کنند. آنان تاکید می کردند که مرکز تروریسم ایران است و حمله به افغانستان یا هرجای دیگری بیهوده است. متقابلا پیام سنجیده رئیس جمهور خاتمی به ملت آمریکا، تاثیر عمیقی در خنثی کردن فعالیت های تبلیغاتی علیه ایران در آمریکا داشت. دولت آمریکا نهایتا تصمیم به حمله به تروریست های القاعده و طالبان در افغانستان گرفت.

- مواجهه ایران با پدیده حمله آمریکا به افغانستان مصداق بارز بدل کردن تهدید به فرصت در تحولات بین المللی بود. ایران قادر به ممانعت از حمله آمریکا به افغانستان نبود، اما توانست برای کاهش خسارات مردم افغانستان و تامین امنیت ملی ایران، تدابیر موثری را دنبال کند. مدیریت دیپلماتیک وزارت امور خارجه در همکاری با نظامیان کشور و اتخاذ تدابیر درست در ارتباط با شخصیت ها و گروه های افغان، مذاکرات موثر ژنو و بعدا اجلاس مهم بن، منظومه ای بود که به سقوط دولت طالبان و پایان حاکمیت تروریست ها در افغانستان، پیروزی مجاهدین افغان و نهایتا تشکیل یک دولت ملی با مشارکت همه اقوام و گروه های افغان انجامید. امنیت در شرق کشور پایدار شد و موضع ایران به عنوان یک بازیگر قدرتمند و خردمند منطقه ای و بین المللی بسیار تقویت گردید.

- همکاری غیر مستقیم و موفق ایران و آمریکا علیه دشمن مشترک در افغانستان، مسیر جدیدی برای کاهش تنش میان دو کشور ایجاد کرد. روندی که از نظر تندروهای آمریکا و اسرائیل و برخی کشورهای عرب نامطلوب بود. مدت کوتاهی پس از این تحول مهم، دولت اسرائیل موفق شد با انتشار اطلاعاتی در مورد کشف اولین محموله کمک نظامی ادعایی ایران به یاسرعرفات ( محموله کشتی کارین.آی)، این فضای مثبت را تخریب کند. رئیس جمهور آمریکا در سخنرانی سالانه ایران را یکی از کشورهای محور شرارت نامید.

- تصمیم آمریکا به حمله نظامی به عراق نیز همچون افغانستان تهدید و فرصت مهمی برای ایران محسوب می شد. تمامی همسایگان عراق جز ایران شدیدا مخالف سقوط رژیم صدام بودند. تندروهای آمریکا و اسرائیل نیز مخالف ورود ایران به تحولات عراق بودند. اما به رغم فشارهای تبلیغاتی علیه ایران در آمریکا و تلاش های اسرائیل و عرب های مخالف ایران، این بار نیز در همکاری موفق وزارت خارجه و نظامیان کشور، و با مدیریت دیپلماتیک تحولات از طریق رهبران عراقی مخالف صدام، ایران نقش موثری در کمک به ساماندهی این کشور پس از سقوط رژیم صدام حسین،کاهش مشکلات مردم عراق و تامین امنیت ملی کشور ایفاد کرد.

- در حملات آمریکا به افغانستان و عراق تقریبا تمامی کشورهای متحد آمریکا در منطقه و جهان، هزینه های انسانی و مالی سنگینی متحمل شدند، ولی ایران از همه این تهدیدات مصون ماند. بعدها تندروهای آمریکایی همچون بولتون مدعی شدند که ایران بدون هیچ خسارت و هزینه ای، برنده اصلی حملات آمریکا به افغانستان و عراق بوده است.

- با سقوط دو رژیم افراطی طالبان و صدام حسین در افغانستان و عراق، ایران موقعیتی قدرتمندتر از گذشته در منطقه و جهان پیدا کرد. تصویری خردمندانه از سیاست خارجی و کنش های راهبردی ایران، جایگزین اتهامات گذشته علیه ایران شد. موقعیتی که به دلیل عدم تداوم مدیریت شایسته سیاست خارجی در سال های بعد، به نقش آفرینی نهادینه ایران در تحولات بین المللی بدل نشد.

- در دولت اصلاحات در کنار افزایش تفاهم و تعامل با جامعه جهانی، صنایع هسته ای ایران نیز به پیشرفت های چشمگیری دست یافت. توان بومی صنایع حتی صلح آمیز هسته ای یک کشور، قدرتی علمی و اقتصادی و بازدارنده در تامین امنیت ملی کشور است. افشای برخی پیشرفت های مهم اعلام نشده هسته ای ایران، توسط گروه های برانداز، هرچند نشان از قدرت علمی و صنعتی ایران داشت، اما بزرگترین بحران دیپلماتیک را برای دولت دوم خاتمی ایجاد کرد. دولت خاتمی این بحران را با دیپلماسی فعال و مذاکره با کشورهای مهمتر اروپا مدیریت و کنترل کرد. با پیروزی احمدی نژاد و مدیریت بحران زای سیاست خارجی دولتش، این بحران دوباره با شدت خیلی بیشتر، ابعاد خطرناکی پیدا کرد.

- راهبرد سیاست خارجی پشتیبان توسعه ملی (توسعه گرا) در وزارت خارجه دولت اصلاحات، با هدف گذاری استفاده از ظرفیت های دیپلماسی برای توسعه اقتصادی کشور، بخصوص در مناسبات با کشورهای اروپایی و کشورهای موفق آسیایی همچون ژاپن ، چین، کره، هند، سنگاپور، مالزی ، اندونزی و ..... منجر به رفع موانع بین المللی توسعه ملی، کاهش شدید درجه ریسک کار اقتصادی با ایران و تحولات چشمگیر در مناسبات بین المللی بانکی و بیمه ای ایران شد. چشم انداز کار اقتصادی با ایران در کشورها اروپایی و کشورهای موفق آسیایی تغییر کرد و به کار اقتصادی با ایران به عنوان یک فرصت مهم توجه شد. به دلیل مدیریت درست بحران ها در این مدت، از جمله بحران هسته ای، تحریم های مصوب سال 1375 آمریکا، هیچ مانع موثری برای برنامه های سیاست خارجی توسعه گرای ایران ایجاد نکرد و تنها امکان گشایش همکاری های مهم اقتصادی میان ایران و کمپانی های آمریکایی فراهم نشد.

مبنع: مشق فردا



-----
انتهای پیام

ارسال به شبکه های اجتماعی و پست الکترونیکی

نظر شما

امروز در فیس بوک
در همین زمینه
  • دولت پنهان در سال 1377 و امروز
  • پس از ۲۱ سال : سیاست خارجی ایران در تابستان ۷۷
  • درباره‌ی «مذاکره‌هراسی»
  • درباره روابط ایران و روسیه
  • دیپلماسی راه گشا، با بازگشت دیپلماسی به جایگاه خود: برجام بدون آمریکا؛ تهدیدها و فرصت ها
  • دیدار و ملاقات سیدهادی خامنه ای با ابولفضل قدیانی،عیسی سحرخیز، محسن امین زاده و فیض الله عرب سرخی
  • عرب سرخی، امین زاده، میرطاهر موسوی و نسرین ستوده آزاد شدند
  • انتقال محسن امین زاده از اوین به بیمارستان
  • در آستانه انتخابات محسن امین زاده به زندان بازگشت
  •  
    آخرین اخبار
  • نطق پایانی علی شکوری‌راد، دبیرکل حزب اتحاد ملت ایران اسلامی در پنجمین کنگره حزب اتحاد ملت
  • اعضای شورای مرکزی حزب اتحاد ملت انتخاب شدند
  • سخنرانی علی شکوری راد دبیر کل حزب اتحاد ملت ایران اسلامی در پنجمین کنگره حزب اتحاد ملت: فساد سیستماتیک ناشی از خودی و غیر خودی کردن ها است
  • سوگواريم اما ...
  • شاخصِ واقعی پیشرفت چیست؟
  • ۱۶۰ وکیل دادگستری ضمن ابراز همدردی با خانواده‌ی جانباختگان اعتراضات آبان‌ماه، به رییس‌جمهور حقوقدان اخطار قانونی دادند
  • جنبش سبز: «همه با هم» در مقابل «همه با من»
  • بیانیه مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم درباره حوادث آخر آبان
  • علی شکوری‌راد، دبیرکل حزب اتحاد ملت: هویت مجلس به تاراج رفته است!
  • بیانیه انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه شهید چمران اهواز در خصوص حوادث آبان ۹۸
  • سیدمحمد خاتمی تأمین زندگی برخوردار برای اقشار جامعه را خواستار شد
  • بیانیه ۴۵۰ نفر از معلمان شاغل و بازنشسته سراسر ایران در رابطه با اعتراضات سراسری
  • پیام میرحسین موسوی در واکنش به وقایع اخیر کشور
  • ریخت‌شناسی ناآرامی‌های اخیر ایران
  • سیاست‌ورزی بدون هزینه ممتنع است
  • نامه سرگشاده به رهبری
  • بیانیه تحلیلی کانون صنفی معلمان تهران پیرامون وقایع اخیر در کشور
  • یانیه جمعی از هنرمندان در اعتراض به سرکوب اعتراضات مدنی مردم در آبان ماه ۹۸
  • مبلغ در گفتگو با امتداد: حوادث آبان 98 زنگ خطری برای حاکمیت است
  • محمد کیانوش راد: ضرورت تشکیل کمیته حقیقت یاب برای اتفاقات اخیر
  •