به روز شده: ۲۱:۲۱ تهران - چهارشنبه ۲۲ آبان ۱۳۹۸

افشاگری ظالمانه و شفاف‌سازی عادلانه

نویسنده: سیدعلیرضا حسینی‌بهشتی

این روزها به نام عدالت خواهی و مباره با فساد، و در بسیاری از موارد با انگیزه‌هایی تحسین‌برانگیز، درباره ضرورت افشاگری سخن بسیار گفته می‌شود. اما من می‌خواهم بگویم که افشاگری نه تنها گامی در جهت مطالبه بر حق عدالت‌خواهی نیست، که عملی است ظالمانه، سطحی و کاهش‌دهنده سرمایه اجتماعی. در مقابل، شفاف‌سازی عملی است عادلانه، ساختاری و باعث فزونی سرمایه اجتماعی.

اجازه بدهید با ارائه تصویری کم و بیش رایج از نوع افشاگری‌هایی که این روزها سخت طرفدار پیدا کرده شروع کنیم. خبری به طور غیررسمی درباره وضعیت مالی، رانت‌خواری، شیوه زندگی یا رفتار اخلاقی نامناسب کسی به گوش افشاگر می‌رسد، یا رسانده می‌شود. از قضا، فرد مذکور دارای شهرتی سیاسی، اجتماعی، هنری یا فرهنگی یا اعتباری اقتصادی است. افشاگر با جستجو در فضای مجازی به جمع‌آوری اطلاعات می‌پردازد. آنگاه سری هم به روزنامه رسمی می‌زند تا ببیند از فرد مورد نظر در کدام مؤسسات به عنوان مدیرعامل، عضو هیأت مدیره یا امناء، یا سهامدار نام برده شده است. در جستجویی در فضای مجازی، ممکن است تصاویری مناسب برای تخریب وی هم یافت شود. حال وقت آن رسیده که با گوشی تلفن همراه یا تجهیزات پیشرفته‌تر تصویربرداری، با چند نفر از منتقدان بالقوه یا بالفعل شخص مورد نظر مصاحبه شود. اگر افشاگر کمی انصاف هم داشته باشد، ممکن است چند تماس تلفنی هم با فرد مذکور گرفته شود. اگر پاسخی از آن سوی خط نیاید، می‌توان با طرح این عبارت که «فرد مورد نظر به تماس‌های پیاپی پاسخ نداد»، از آن به عنوان یک امتیاز منفی دیگر استفاده کرد. و اگر فرد مذکور در پاسخ به پرسش‌های افشاگر، جملاتی نیندیشیده بدهد، مهمات آتشبار تبلیغاتی کامل می‌شود. آخرین کاری که باید انجام داد، انتشار آن در فضای مجازی یا رسانه‌هاست که این روزها به آسانی صورت می‌گیرد.

چرا افشاگری از این دست ظالمانه و ناعادلانه است؟ چون عدالت اگر یک پایه اساسی خدشه‌ناپذیر داشته باشد، «انصاف» است که بسیط‌ترین تعریفش «آنچه بر خود نمی‌پسندی بر دیگری هم نپسند، و آنچه برای خود می‌پسندی برای دیگری هم بپسند» است؛ اصل اخلاقی عام و جهانشمولی که از شهود اخلاقی انسان نشأت می‌گیرد. گزارشگر حرفه‌ای، تلاش خواهد کرد داستان را نه تنها از سویه مخالف، که از سویه موافق نیز ببیند، اطلاعات مربوطه را به گسترده‌ترین صورت ممکن جستجو کند، و در گزارش نهایی، از تکیه بر شایعات (هرچند بازارگرم‌کن) پرهیز و به مسلمات اثبات‌پذیر تکیه زند. افزون بر این، افشاگری، به صورتی که این روزها بازاری پررونق دارد، نه تنها به لحاظ اخلاقی ظالمانه است، که باعث کاهش اعتماد در میان اجتماع می‌شود و سرمایه اجتماعی را به شدت تنزل می‌دهد. این نوع افشاگری‌ها، کنشی سطحی به‌شمار می‌رود و هیچ دستاورد مثبت و ماندگاری برای مبارزه با بی‌عدالتی هم ندارد؛ با نردبان ظلم نمی‌توان به بام عدالت رسید.

افشاگری در این شکل، می‌تواند به سلاحی مخرب و مرگبار برای تسویه‌حساب‌های سیاسی و حتی اجتماعی تبدیل شود. هم سن و سال‌های من باید سه سال نخست پس از پیروزی انقلاب اسلامی، که آزادترین فضای سیاسی دوران معاصر ایران به شمار می‌رود، را به‌یاد داشته باشند. فضای اجتماع مملو و مشحون از افشاگری‌هایی بود که در میان مردم انقلابی تازه از استبداد و خفقان رهیده، به آسانی گسترش می‌یافت. در سطح اجتماعی، برای مثال، اگر شما از کسی دلخوری یا کینه‌ای که حاصل مرافعه‌ای قدیمی بود داشتید، کافی بود شایع کنید که فرد مورد نظر شما با ساواک همکاری داشته است. طرف مقابل شما اگر هم فرصتی برای اثبات نادرست بودن این خبر پیدا می‌کرد، گاه بسیار دیر می‌شد و آبروی بر باد رفته‌اش دیگر باز نمی‌گشت. یادم می‌آید در آن زمان، آخرین سال‌های تحصیل در دبیرستان را می‌گذراندم. روزی با یکی از همکلاسی‌هایم درباره این که شایعه‌پراکنی و «یک‌کلاغ چهل‌کلاغ» کردن در میان مردم ما چقدر آسان است صحبت می‌کردم و برای اثبات آن، در حضور او دست به یک آزمایش زدم. یکی از دانش‌آموزان را در زنگ تفریح صبحگاهی صدا زدم و ماجرایی سراپا ساختگی را با آب و تاب برایش گفتم. بعد از ظهر همان روز با همکلاسی‌ام در حیاط مدرسه قدم‌می‌زدیم که فردی آمد و ماجرا را با شاخ و برگ‌هایی بسیار بیش‌تر برایم تعریف کرد و دوست همکلاسی‌ام از سرعت رواج یک شایعه سراپاساختگی در شگفت شد.

من و نسل من هزینه‌های سنگین و گاه جبران‌ناپذیر افشاگری‌های ظالمانه را با پوست و گوشت و استخوان لمس کرده‌ایم. پس از شهادت پدر، که ابتدا هدف ترور شخصیتی قرار گرفت و سپس در انفجار دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی جان باخت، و به تعبیر امام خمینی «شهادتش در مقابل مظلومیتش کم‌تر بود»، گرمی بازار افشاگری‌های ناعادلانه به سردی گرایید. مردم نادم هر روز به در خانه می‌آمدند و حلالیت می‌طلبیدند؛ ندامتی بسیار دیرهنگام. نمی‌خواهم بگویم شایعه‌پراکنی به‌کلی متوقف شد، نمی‌خواهم بگویم افشاگری‌های ناعادلانه دیگر تکرار نشد، اما دامنه آن در اجتماع محدود شد. تا این که پدیده هزاره سوم تصمیم گرفت بر موج نارضایتی‌ گسترده مردم در عرصه معیشتی که حاصل بیش از یک دهه به‌کارگیری الگوی توسعه نومحافظه‌کارانه بود سوار شود و تخته موج‌سواری‌اش را با افشاگری‌هایی از جنس همان سال‌های اول انقلاب ساخت. بازار «بگم، بگم» گرم شد و این بار، رسانه‌های حکومتی هم به‌یاری برخاستند. لومپنیسم و پوپولیسم خبری از روزنامه حکومتی توپخانه‌نشین فراتر رفت و در برنامه خبری بیست‌وسی متجلی و به تدریج در دیگر رسانه‌ها و حتی منبرها و مرثیه‌خوانی‌ها جانی دوباره یافت. هرچند حالا دیگر همگان از سرانجام آن موج مدعی عدالتخواهی آگاه هستند و معلوم شد فریاد «آی دزد!» سر داده شد تا دکل‌ها غیب شوند و درآمدهای ارزی در جیب «خودی»ها جاخوش کند و در زمان مناسب با عنوان دلفریب «دور زدن تحریم‌ها» از کشور پرواز کند، اما افشاگری ناعادلانه با کمال تأسف سکه رایج شده و دوباره به وسیله‌ای برای تسویه‌حساب‌های سیاسی و جناحی در آمده، آن هم در لباس فاخر عدالتخواهی و مبارزه با فساد.

پس چه باید کرد؟ آیا باید از فسادهای پنهان و آشکار صاحبان زر و زور و تزویر چشم پوشید؟ قطعاً نه. از قضا اصل مهم و اساسی و حیاتی «امر به معروف و نهی از منکر»، بر حساسیت و دیدبانی عمومی شهروندان بر آنچه در جامعه و به‌ویژه حکومت می‌گذرد تأکید دارد؛ معادل آنچه در فرهنگ سیاسی غرب «چشم عمومی» و «نقد اجتماعی» نامیده شده و از ارکان مهم مردم‌سالاری به‌شمار می‌رود. اما عمل به امر به معروف و نهی از منکر، قیود و معیارهایی دارد که در کتاب و سنت آمده، و همه آنها بر عادلانه و منصفانه بودن آن تأکید دارد. امروزه، یکی از دستاوردهای بشری، تأکید بر «شفاف‌سازی» است که هم عادلانه، هم ساختاری و هم موجب افزایش اعتماد به عنوان مؤلفه اصلی سرمایه اجتماعی است. فعالان اجتماعی که به‌راستی دل در گرو عدالت اجتماعی دارند، می‌توانند با بهره‌گیری از دانش و تجربیاتی که در این زمینه به‌ دست ما رسیده، برای پیشبرد مطالبه برحق شفاف‌سازی کوشش کنند. در شفاف‌سازی، هرکسی که قدرت دارد مسئولیت دارد و هرکسی که مسئولیت دارد باید پاسخگو باشد. صاحبان قدرت همگی در خانه شیشه‌ای قرار می‌گیرند، فارغ از این که به چه جناح سیاسی تعلق داشته باشند.

این کار تا حدودی در شهرداری تهران در حال انجام است. می‌توان آن را به سازمان‌ها و ارگان‌هایی که به نحوی با بیت‌المال سروکار دارند تعمیم داد. می‌توان از وزارتخانه‌ها و نهادهای دولتی و عمومی خواست که صورت درآمد و هزینه‌های خودشان و نیز مناقصه‌ها و مزایده‌ها را در پایگاه‌های اطلاع‌رسانی رسمی‌شان در معرض عموم بگذارند. چه نیکوست اگر آستان قدس رضوی پیشگام شود و نشان دهد که نه تنها به اسم، بلکه به رسم نیز ولایت رضوی را پذیرفته است. چه خوب است که قرارگاه سازندگی خاتم الانبیاء به آستان قدس تأسی جوید و نشان دهد که در ادای مسئولیت سنگین پاسداری از انقلاب اسلامی و ارزش‌های آن، شفاف است. و چه شایسته است که مجلس شورای اسلامی به عنوان «خانه ملت»، شفافیت را سرلوحه خود قرار دهد تا موکلین هم احساس در خانه بودن کنند. «دانستن»، حق مردم است و احقاق این حق، با پایبندی به نهادینه ساختن شفاف‌سازی، به‌جای فروپاشی اعتماد عمومی، به افزایش سرمایه اجتماعی می‌انجامد و بستر را برای توسعه و پیشرفت هموار می‌سازد.

منبع: وبسایت نویسنده



یادداشت های مندرج در ستون "میهمان" لزوما دیدگاه سایت امروز نمی باشد.
-----
انتهای پیام

ارسال به شبکه های اجتماعی و پست الکترونیکی

نظر شما

امروز در فیس بوک
در همین زمینه
  • به کجا می‌رویم؟
  • سیاست علوی، سیاست حقیقت
  •  
    آخرین اخبار
  • بیانیه جمعی از فعالان سیاسی در دفاع از حق اعتراض و محکومیت خشونت: به خواست مردم احترام بگذارید
  • به چه امیدوار باشیم؟
  • انتخابات آزاد، مطالبه ای اصلاح طلبانه و ملی
  • پیام تسلیت جمعی از فعالان سیاسی و مدنی برای درگذشت خانم اعظم طالقانی
  • پیام تسلیت جمعی از فعالان سیاسی و مدنی به درگذشت مجید نیری
  • تحولات عراق و لبنان و درس هایی که باید آموخت!
  • در ضرورت مذاکره با امریکا
  • طبقه جدید
  • بیانیه حزب اتحاد ملت درباره حمله ترکیه به کردهای سوریه
  • بیانیه نهضت آزادی ایران در محکومیت حملات ارتش ترکیه به مناطق کردنشین شمال سوریه
  • ساختار رانتی و «اندک سالاری» سیاسی سرچشمه‌های فساد
  • سید محمد خاتمی : اصلاحات باید خودش را بازسازی کند
  • بیانیه‌ی ۳۵ انجمن دانشجویی به مناسبت آغاز سال تحصیلی
  • پروانه سلحشوری : چرا هر نقدی را مشروط به این کنیم که باید از دیدگاه ما درست و سازنده باشد
  • تکثیر مکانیکی دین
  • بیانیه جمعی از نواندیشان دینی در نقد فتوای عرفان‌ستیز برخی فقیهان قم
  • بیانیه‌ حزب اتحاد ملت به مناسبت حضور زنان در ورزشگاه آزادی
  • اصلاحات نیازمند گفتمانی جدید ناظر به عدالت خواهی و فسادستیزی است
  • انتقادهای سیدمحمد خاتمی از نحوه برخورد با اعتراض‌ها
  • دموکراسی اجماعی، فدرالیسم و خودمختاری فرهنگی
  •