به روز شده: ۱۵:۲۳ تهران - دوشنبه ۱ مهر ۱۳۹۸

شخصیت‌های مرزی

نویسنده: محمد ترکمان

" شخصيت هاى مرزى" *

در تاريخ ميهن از ديرباز انسان هاى شريفى بوده اند كه براى تقليل ظلم و ويرانى و هتك حرمت انسانها برغم عدم رضايت دل ، تن به حضور در دستگاههاى حكومتى داده اند تا بلكه بتوانند خدمتى به جامعه بنمايند و اگر نتوانستند، حداقل از ظلم و تخريب بيشتر ، پيشگيرى نمايند .
از دانشمندان و وزيران و دبيران ايرانى كه در دستگاه خلافت عباسى حضور يافتند تا خواجه نصيرالدين طوسى دانشمند بزرگ ايرانى كه در دستگاه هلاكو خان مغول به وزارت رسيد تا آنان كه در دستگاه رضاخانى و پسرش ، كوشيدند در حد توان جانبدار مردم و منافع ملى باشند و از سقوط بيشتر مردم و كشور در مصائب بزرگتر ، جلو گيرند ، از آن شمارند .
بديهى است كه شيوه برخورد اين گونه افراد متناسب با توان و امكانات و ميزان شجاعت و استقلالشان با " ظلمه " متفاوت است . اگر موضوع را به تعامل " شخصيت هاى مرزى " در دوره رضاخانى و فرزند او محدود سازيم ، با طيفى از " شخصيت هاى مرزى " از مصدق و مدرس تا مستوفى الممالك و ميرزا حسن خان مشيرالدوله و مخبرالسلطنه و سرلشكر حبيب الله خان شيبانى و ...روبرو خواهيم شد .
زنده ياد دكتر مصدق نماينده جريانى است كه با كودتاى انگليسى و سياه سوم اسفند ١٢٩٩ مخالفت و دولت كودتا را نيز به رسميت نمى شناسد و استعفاى خود را از واليگرى فارس نه به دولت كودتا، بلكه به احمد شاه ارسال و براى پيشگيرى از دستگيرى ، در كوههاى بختيارى اقامت مى گزيند . دكتر مصدق تنها والى اى بود كه كودتا را به رسميت نشناخت و انتظار داشت كه واليان خراسان ( قوام السلطنه ) و آذربايجان ( مخبرالسلطنه هدايت ) نيز همان مسير را بپيمايند ، كه پيمودن چنان مسيرى در حد توان آنان نبود .

پس از پايان نقش " دولت محلل " كودتا و شروع رئيس الوزرائى قوام السلطنه ، دكتر مصدق گرفتار تنزه طلبى و منفى بافى نشد و برغم شرائط سخت با حضور مهره اصلى كودتا، رضاخان سردار سپه در دولت ، در جايگاه اسمى وزير جنگ ، اما بسيار فراتر از آن مسئوليت ، به مصاف مشكلات و موانع خدمت به مردم و ميهن در مقام وزير ماليه ، وزير خارجه و دوباره وزير ماليه ، از خرداد ١٣٠٠تا مهر ١٣٠١ ، برآمد .
از آن پس نيز چه در سمت وزارت، نمايندگى مجلس و ...از خدمت به مردم و ميهن دريغ نورزيد . از مجلس هفتم ديگر براى " شخصيت هاى مرزى " همچون مصدق ، ديگر نه تنها امكان خدمت در سمتهاى سابق امكان پذير نبود كه حتى توقف او در شهر نيز تحمل نمى شد و به اجبار بيشتر اوقات خود را در روستاى احمدآباد ساوجبلاغ مى گذراند تا آنكه دستگير و به خراسان تبعيد شد .
شهيد سيد حسن مدرس نيز تقريبآ همين مسير و مشى را پيمود . تا آنكه پس از انتخابات مجلس هفتم ، دستگير و به خراسان تبعيد و بشكل فجيعى پس از سالها تحمل مصائب ، به شهادت رسيد .
ديگران در طيف " شخصيت هاى مرزى " دوره رضاخانى ، هر يك بگونه اى متناسب با شرائط و دانش و شجاعت و امكانات وجودى خود ، عمل نمودند . مستوفى الممالك ، بگونه اى ، مشيرالدوله به طريقى ، تقى زاده و مخبرالسلطنه هدايت و سرلشكر حبيب الله خان شيبانى بشكلى .
در اينجا به يكى از اين " شخصيت هاى مرزى " دوره رضاخانى به نام سرلشكر حبيب الله خان شيبانى و مقاومت او در يك مورد ، كه در صورت عدم مقاومت او و پيروى كوركورانه اش از رضاخان مى توانست منجر به فاجعه اى شود ، اشاره مختصرى مى نمايم .

مخبرالسلطنه ذيل عنوان " غوغاى قم " مىنويسد:

" نوبت اجراى نظام اجبارى رسيد . حاجى آقا نوالله فشاركى، سيدالعراقين و جماعتى از علماء اصفهان و غيره در قم اجتماع كردند . تيمورتاش سعى دارد كار را شخصآ به انجام برساند . بلى ! در مذاكرات با سفارتخانه ها ، زبردست است ، اما زبان علماء را نمى داند . شيخ على نامى رافع است ، در رسالت به ميل مستمع ، عباراتى مى سازد و استفاداتى مى كند ، غائله به طول انجاميد . ...

اندك اندك من حس كردم كه مسئله به اقدامات تيمورتاش و مشورت داور و نصرت الدوله تمام نمى شود و به من هم مداخله نمى دهند . ...از طرف ديگر مسئوليتى هم نسبت به مصالح مملكت دارم .
سر خود شرحى به قم نوشتم ، نه از آن قبيل كه ملل اجنبى ( متمدن يا مترقى ) چنين و چنان كردند ، بلكه به اعتماد احكام اسلام، آيه را حجت قرار دادم :
واعدوا ما استطعتم من قوه و رباط الخيل ، ترهبون به عدو الله و عدوكم،
و باز :
الاسلام تحت سيوف الرجال .
اگر شب دزدى به خانه بيايد ، جوانان خانه را مى رسد كه دفاع كنند يا پيرمردان را ؟ مملكت خانه ملت است و دفاع كار مردان وامانده نيست و باز : در حكم جهاد ، عموم مسلمانان شريكند.
...
آنچه بيشتر سبب شد كه من دست به اقدام بزنم اين بود كه تيمورتاش را در صدد اقدامات مضر ديدم .
در مجلسى كه من بودم و تيمورتاش و داور و حبيب الله خان شيبانى ، تيمورتاش صحبت از :
توپ بستن به قم كرد .
من گفتم : گمان نمى كنم شاه به اين امر رضا بدهد !
حبيب الله خان خدا پدرش را بيامرزد ، گفت :
نه اين است كه به من امر خواهد شد ، هرگز به اين كار اقدام نخواهم كرد! " *

در گذشته ، در نوشته هاى در ربط با " پرونده سازى هاى فرمايشى حكومتهاى استبدادى " توضيح داده شد كه چگونه حبيب الله خان شيبانى حاضر به تأييد و امضاء حكم محكمه نظامى مبنى بر تيرباران سرهنگ محمود پولادين ، نشد ،اين بيان او در برابر تيمورتاش و محدود ساختن و لگام زدن به قدرت تخريبى استبداديان وابسته ، نمونه ديگرى است از ظرفيت " شخصيت هاى مرزى " در استبدادى ترين حكومتها .
گرچه سرلشكر شيبانى هزينه سنگينى براى اين نوع مشى پرداخت ، زندانى شد و بعد ، ساليان طولانى در مهاجرت به سر برد و در شرائطى مشكوك ، كشته شد و روى در نقاب خاك كشيد ، ولى نام نيكى از خود در تاريخ ميهن به يادگار گذاشت .
در دوره محمد رضا پهلوى نيز افزون بر زنده ياد دكتر مصدق ، از شخصيتهاى بسيارى همچون الهيار صالح، دكتر غلامحسين صديقى ، دكتر على اكبر سياسى ، سرلشكر محمود افشارطوس ، مرحوم شيخ حسينعلى راشد، مهندس بازرگان ، آية الله بروجردى و آية الله سيد رضا فيروزآبادى و بسيارى ديگر مى توان نام برد كه در جايگاه و مقام خود از موضع اصلاحگرى ، به مردم و كشور و توسعه پايدار خدمت كردند و از خود نام نيك به يادگار گذاردن.

.استاد دكتر مقصود فراستخواه در سالهاى اخير با طرح و پيگيرى مسئله " شخصيت هاى مرزى " تلاش فراوانى جهت تبيين و تحليل نقش اين خادمان ملك و ملت كه در خط اعتدال و اصلاح عمل كرده اند ، برداشته است ، اميد آنكه با انتشار مجموعه تلاشهاى نظرى خود در ا ين موضوع ، راه روشنى به روى جريان هاى علاقه مند به ايران و ايرانى و اخلاق و فضيلت بگشايند و از هدر رفت نيروها در وادى برخوردهاى هيجانى و صفر و صدى كه هزينه هاى بسيار سنگينى براى ايران و منطقه داشته است ، در حد امكان جلو گيرند .
----------------------
*_ اين اصطلاح از بيانات و نوشته هاى استاد دكتر مقصود فراستخواه كه عمر او طولانى و بيانش رسا و قلم او پر توان باد ، به وام گرفته شده است .
**_ مهديقلى هدايت ، خاطرات و خطرات ، كتابفروشى زوار، صص٣٧٥ تا ۳۷۷.



یادداشت های مندرج در ستون "میهمان" لزوما دیدگاه سایت امروز نمی باشد.
-----
انتهای پیام

ارسال به شبکه های اجتماعی و پست الکترونیکی

نظر شما

امروز در فیس بوک
در همین زمینه
  • از گذشته عبرت بگیریم
  •  
    آخرین اخبار
  • «چهارراه اصلاح‌طلبان»
  • اقتصاد و سیاست و دست نامرئی
  • بیانیه شماره یک نهضت آزادی ایران پیرامون انتخابات یازدهمین دوره مجلس شورای اسلامی
  • تبعیض فقهی، نه دینی
  • بیانیه نهضت آزادی ایران پیرامون حقوق زنان
  • خودسوزی زنان به پایتخت رسید!
  • بیانیه بیش از ۳۰۰نفر از فعالان حوزه زنان در واکنش به مرگ جانسوز سحر خدایاری
  • نامه سرگشاده بیش از ۱۲۰ نفر از فعالین دانشجویی و مدنی به ریاست قوه قضاییه پیرامون روند های ناعادلانه قضایی و احکام صادره برای فعالین مختلف صنفی و سیاسی
  • محکومانی در انتظار رسیدگیِ علنیِ منصفانه
  • بیانیه جمعی از فعالان سیاسی و مدنی در اعتراض به احکام سنگین قضایی و پیشنهادهایی برای اصلاح ساختار دستگاه قضا
  • بیانیه ۲۶٠ فعال اجتماعی؛ پیام دقیق به ما رسیده است: خفه می‌کنیم
  • سیاستِ حذف و طرد
  • خدا را از معرکه بیرون ببرید
  • بیانیه حزب اتحاد ملت در نقد رویه‌هایی که منجر به احساس عمیق بی‌عدالتی و تبعیض در جامعه شده است
  • امام حسین و کرامت انسان
  • رمز پیروزی تونس؛ گفتگو و پذیرش دیگری
  • به یاد دختر آبی
  • بیانیه‌ی جمعی از فعالان سیاسی در اعتراض به احکام سنگین اخیر قضایی
  • شورای عالی اصلاح طلبان در زمینه اتخاذ مواضع شفاف عملکرد مناسب نداشت
  • موانع حکمرانی مطلوب در ساختار نظام جمهوری اسلامی ایران
  •