به روز شده: ۲۰:۳۴ تهران - یکشنبه ۲۰ مرداد ۱۳۹۸

نافرمانی مدنی از دیدگاه آیت الله آصفی

نویسنده: سیدحسن اسلامی

آیت الله محمد مهدی آصفی ، در نوشتار مختصری به ابعاد اعتراض مدنی یا نافرمانی مدنی می‌پردازد و از منظر فقهی از آن دفاع می‌کند. در این نوشته پس از به دست دادن چشم ‌اندازی تاریخی به این مسئله، دیدگاه وی بیان و ابعاد آن برجسته می‌شود. ضرورت تن دادن به حکومت همان قدر آشکار است که لزوم مخالفت با آن در مواردی خاص. این همان نافرمانی مدنی یا اعتراض مدنی است که ریشه در سنتی تاریخی دارد. اما دشواری تعیین شرایط درستی چنین اقدامی و دلایل موجه بودن آن است.

به نظر می‌رسد که اصل آن است که تن به حکومت باید داد و از منافع آن بهره‌مند هم شد. در عین حال، عقل حکم می‌کند که در مواردی نباید تن به حکومت داد و حتی می‌توان بر آن شورید یا بر بخشی از قوانین آن شورید. اما دشواری مسئله آن است که در کجا شهروندان از نظر اخلاقی حق دارند بر حکومت فعلی خود بشورند یا اعتراض جدی کنند. این همان مسئله نافرمانی مدنی است. شاید بشود ریشه مکتوب و مباحث آن را به نمایشنامه آنتیگونه، نوشته سوفوکل نمایشنامه نویس یونانی قرن پنجم قبل از میلاد، بازگرداند.

طبق روایت این نمایشنامه،کرئون بعد ازآنکه شاه تبس میشود،خواهر زاده اش، پولی نیکوس، با او مخالفت می‌کند و به جنگ او بر می‌خیزد. اما در این جنگ شکست میخورد و شاه دستور میدهد تا نعش او به خواری بر زمین بماند تا طعمه وحوش شود. آنتیگونه، خواهر پولی نیکوس، با این فرمان حکومتی مخالفت می‌کند و به‌رغم مخاطرات این کار، نعش برادرش را به خاک می‌سپارد. در پی آن، شاه او را خواسته و از او پرس و جومی ‌کند...اما آنتیگونه معتقد است که همواره از هر قانونی نباید تعبت کرد. بلکه تنها قانونی شایسته اطاعت است که موافق قانون الهی باشد. به تعبیر او، برخی قوانین ازلی مقدم بر قانون شاهی هستند و هیچ کس را یارای نقض آنها نیست و در این جا نیز کرئون حق نداشته است که فرمان دهد کسی جنازه پولی نیکوس را دفن نکند..

سرانجام آنتیگونه بهای سنگینی برای مخالفت خود با فرمان شاه میپردازد و به فرمان دایی خود در غاری زنده به گور میشود.همین مسئله بعدها در گفتگوهای سقراطی رنگ و بوی دقیق‌تری به خود می‌گیرد.

وی در محاکمه‌ معروفی به جرم فاسد کردن عقاید دینی جوانان به مرگ محکوم و به زندان فرستاده شد تا پس از مدتی با جام زهر شوکران کشته شود. در زندان شاگردانش، زمینه فرار او را فراهم ساختند و از او خواستند تا بگریزد. اما وی با آنکه قانون دادگاه را ظالمانه می‌دانست و خود را بیگناه می‌شمرد، و چنین هم بود، از قبول خواسته آنان تن زد و مرگ را به فرار، و تبعیت از قانون ظالمانه را به شکستن آن ترجیح داد. شرح استدلال موافق و مخالف قانون‌شکنی و نادیده گرفتن فرمان دادگاه در رساله کریتون به تفصیل آمده است.

از نظر آصفی اعتراض مدنی آشکارترین شکل نهی از منکر به شمار می‌رود. در واقع، اعتراض همان نهی از منکر و از ضروریات اسلام است که خود سه مرتبه دارد:تغییر عملی،مخالفت زبانی،ومخالفت قلبی که ضعیف‌ ترین مرتبه ایمان است.مقصود از تغییر همان فشار آوردن برای تغییر و تعدیل حکومت است. اما نکته آن است که بر خلاف تصور کلیشه‌ای، انکار و اعتراض منحصر به نقد و نصیحت زبانی یا کراهت قلبی نیست و می ‌تواند و باید در صورت فراهم بودن شرایط به اقدام عملی تبدیل شود.

پس از بحثی نسبتاً مختصر اما منسجم درباره سرشت اعتراض مدنی به مثابه یکی از مصادیق نهی از منکر، آصفی دلایل دینی به سود آن می‌آورد. در این قسمت، ۳۰ روایت از منابع مختلف شیعی و به میزان قابل توجهی از منابع اهل سنت آورده می‌شود که محور و مضمون همه آنها لزوم شوریدن و اعتراض بر حاکمان جائر است . اما آصفی برخلاف بخش قبل به هیچ آیه‌ای استناد نمیکند. معروف‌ترین حدیث روایتی است که در سنن ترمذی آمده است. طبق این حدیث ابو سعید خدری از رسول خدا (ص) نقل می‌کند که فرمود:" هر کس منکری دید، باید با دست بر آن انکار کند، و اگر کسی نتوانست با زبان انکار کند و اگر نتوانست با قلبش انکار کند و این پایین‌ترین مرتبه ایمان است".

همچنین یکی از دلایل ضرورت نهی از منکر در قالب اعتراض مدنی، این حدیث معروف است که در سنن ابو داود آمده است که رسول خدا (ص) فرمود:"افضل الجهاد، کلمه عدل عند سلطان جائر:برترین جهاد سخن عدلی است در برابر سلطانی ستمگر".دین آنلاین



یادداشت های مندرج در ستون "میهمان" لزوما دیدگاه سایت امروز نمی باشد.
-----
انتهای پیام

ارسال به شبکه های اجتماعی و پست الکترونیکی

نظر شما

امروز در فیس بوک
آخرین اخبار
  • نماینده اصلاح‌طلبان هنوز در حصر و رهبرش ممنوع‌التصویر است
  • پیام‌ تسلیت خاتمی و حزب اتحاد به مناسبت درگذشت سیدشمس‌الدین وهابی
  • روز خبرنگار و درب خانه‌ای که به روی صاحبانش بسته مانده است
  • واکنش دفتر سیاسی حزب اتحاد ملت به برخی مصادیق نقض حقوق بشر در کشور
  • سیدمحمد خاتمی در دیدار با جمعی از خبرنگاران و اصحاب رسانه: چرا اتهام سیاسی یا مطبوعاتی، جرم امنیتی تلقی می‌شود؟
  • بيانيه آيت الله دستغيب در باره حصر
  • بیانیه حزب اتحاد ملت ایران اسلامی در محکومیت تحریم دکتر محمدجواد ظریف، نماینده رسمی دستگاه دیپلماسی ایران
  • فساد و امنیت ملی
  • خشونت علیه زنان: ریشه‌ها و پیامدها
  • ‍روابط جنسی در ایران؟
  • انتخابات رقابتی شرط کارآمدی
  • گفت‌وگو یا فاجعه؟
  • بیانیه حزب توسعه ملی ایران اسلامی درخصوص وضعیت خطیر کشور پس از خروج آمریکا از برجام
  • سیدمحمد خاتمی: اصلاح طلبان نمی‌توانند به هر قیمتی وارد انتخابات شوند
  • نامه‌ی مشاوران میرحسین موسوی به حسن روحانی: با رفع حصر به این ستم تاریخی پایان دهید
  • مهدی کروبی در نامه به احمد جنتی : حاکمیت، انتخابات آزاد را تهدیدی بر علیه نظام می داند
  • دفتر سیاسی حزب توسعه خواستار اصلاح رویه ناصحیح حکم محکومیت محمدرضا خاتمی شد
  • آموزش و پرورش زمینه پیدایش دیکتاتورهای کوچک
  • پس از ۲۱ سال : سیاست خارجی ایران در تابستان ۷۷
  • اتاق شیشه‌ای انتخابات
  •