به روز شده: ۱۳:۰۸ تهران - دوشنبه ۳ تیر ۱۳۹۸

درباره دینداری در ایران

نویسنده: محمدرضا پویافر

وضعیت دینداریِ ایرانیان و تحولات آن به ویژه طی سالهای اخیر مورد اختلاف نظر جدی بوده است. در یادداشت، بر اساس پیمایشهای ملی دینداری انجام شده و همچنین برخی مقالات اخیر برای مراکز پژوهشی، تلاش شده تا به مهم ترین پرسشها در این مورد پاسخ داده شود:

مروری بر پیمایش های دینداری دیروز تا امروز:

از دهه ۱۳۵۰ تا کنون ۱۰ پیمایش مهم ملی انجام شده که حداقل بخشی از سوالات آنها مربوط به شاخص های دینداری ایرانیانِ مسلمان بوده است:

۱-پیمایش گرایش‌های فرهنگی و نگرش‌های اجتماعی در ایران(اسدی، ۱۳۵۳) در سطح ملی و مرحله دوم آن پنج سال بعد (اسدی، ۱۳۵۸)، در سطح تهران، با تعدادی سوال در مورد دینداری.

۲-آگاهی‌ها، نگرش‌ها و رفتارهای اجتماعي و فرهنگی در ايران(محسنی، ۱۳۷۴)، با تعدادی سوال در مورد دینداری.

۳-موج نخست پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان که اولین موج این پیمایش (رضایی، ۱۳۷۹) در سال ۱۳۸۰ منتشر شد، با تعدادی سوال در مورد دینداری.

۴-موج دوم پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان به فاصله سه سال از موج اول (گودرزی، ۱۳۸۲)، با تعدادی سوال در مورد دینداری.

۵-پیمایش ملی تحولات فرهنگی جامعه ایران(گودرزی، ۱۳۸۳)، با تعدادی سوال در مورد دینداری.

۶-پیمایش دینداری در ایران (طالبان، ۱۳۸۸) نخستین پیمایش ملی که اختصاصاً متمرکز بر سنجش دینداری و شاخص های مربوط به آن بود.

۷-پیمایش «آماده‌سازي مقياس دينداري و ارزيابي سطوح دينداري اقشار مختلف جامعه ايران » درسال ۱۳۸۸ (خدایاری فرد، ۱۳۸۸).

۸-پیمایش ملی «دینداری ایرانیان» از سوی دفتر پژوهش های کاربردی سازمان تبلیغات اسلامی (کاظمی و فرجی، ۱۳۸۹) با بزرگ ترین نمونه در پیمایش های دینداری شامل ۱۸۰۶۸ نفر از مراکز شهری و روستایی در ۳۱ استان.

۹-موج سوم ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان با فاصله دوازده سال از موج دوم (جوادی یگانه، ۱۳۹۴)، با تعدادی سوال در مورد دینداری.

۱۰-آخرین پیمایش ملی دینداری و در واقع موج دوم پیمایش دینداری ایرانیان (کاظمی و فرجی، ۱۳۹۵).

وضعیت و تحولات در شاخص های دینداری

باورهای دینی: مقایسه نتایج پیمایش های ملی نشان می دهد که اعتقاد به وجود خدا در میان مردم یک ثبات نسبی را نشان می دهد.

مناسک دینی: مقایسۀ انجام اعمال و مناسک دینی در پیمایش های انجام شده نشان میدهد که میزان فراوانی کسانی که نمازهای یومیه خود را بجا می آورند، طی سالهای مختلف از ۷۹ تا ۹۵ با کاهش مواجه بوده است. این نتایج مقایسه در بررسی پیمایش های ملی نشان می دهد که نمازخوانی در ایران در مجموع و بایک شب ملایم در حال کاهش بوده است.

مشارکت دینی در آیین ها: به عنوان شاخص مهم در این بخش می توان به شرکت در مجالس روضه خوانی اشاره کرد که نمود مهم آن در ایام سوگواری امام حسین (ع) در محرم و صفر است. نتایچ پیمایش های انجام شده نشان می دهد که بر خلاف روند نزولی در مناسکی مانند نماز و روزه، در اینجا با یک رشد نسبی مواجه بوده ایم. میزان کسانی که حداقل گاهی اوقات در مجالس روضه شرکت می کنند، از ۷/۵۶ در سال ۷۴ به ۴/۷۳ در سال ۹۵ رسیده است. این رشد نسبی، با شهود تجربی ما و مشاهده میزان هیأت های عزاداری و مشارکت عمومی در آن در مراسم عزاداری محرم و صفر به خوبی قابل انطباق است.

زیارت و سفرهای مذهبی: شاخص مهم دیگر در دینداری که آن هم طی سالهای اخیر یک رشد نسبی را نشان می دهد، زیارت اماکن مقدس است. میزان کسانی که به زیارت می روند از ۷۰ درصد در سال ۷۴ به ۴/۷۵ در سال ۹۵ رسیده است. نمود بارز این افزاش مشارکت را در مشارکت زایران اربعین و رشد مداوم آن در سالهای اخیر می توان مشاهده کرد.

پوشش دینی: بر اساس گزارش مرکز پژوهش های مجلس(۱۳۹۷)، در سال ۱۳۸۷، ۹/۶۶ درصد از جمعیت مورد مطالعه، موافق پوششی شامل مانتو، شلوار و شال، روسری بوده اند و ۳/۴۹ درصد در عمل هم همین طور رفتار کرده اند. این میزان، یعنی دور شدن از پوشش سنتیِ چادر، در مقایسه با سالهای قبل از آن، افزایش یافته است.

مدارای دینی: بر اساس پژوهشهای انجام شده، طی سالهای پس از انقلاب، تعداد کسانی که مخالف رفت و آمد با افراد «غیر نمازخوان» هستند، کمتر شده و مردم دیگر حساسیت کمتری در این مورد دارند.

بر اساس پیمایشی دیگر در مناطق ۲۲ گانه تهران بزرگ (پویافر، ۱۳۹۲)، تنها ۹/۳۹ درصد از پاسخگویان موافق حجاب اجباری بوده اند، در حالی که ۷/۲۱ درصد نظر بینابین داشتند و ۵/۳۸ درصد مخالف حجاب اجباری بودند.

جمع بندی

در مجموع نمیتوان گفت که دینداری ایرانیان چه در حوزۀ باورها و چه در حوزۀ رفتارهای دینی در قیاس با دهه های گذشته کاهش داشته است. در این مورد بهتر است بگوییم که دینداری در برخی مولفه ها کمتر و در برخی بیشتر شده است. در حالی که بجاآوردن نماز، حضور در نماز جمعه و جماعت کاهش نشان می دهد، برخی شاخص های دیگر مانند حضور در مجالس روضه و همچنین حضور در اماکن زیارتی روبه افزایش بوده است.

برخی شواهد تکمیلی نشان از افزایش حضور در آیین های دیگری همچون اعتکاف دارند؛ در حالی که این افزایش در مشارکت های آیینی لزوماً همراه با ارتقای شاخص هایی در سایر ابعاد عملی دینداری همچون اخلاق دینی نبوده است.

مقایسه نتایج در شاخص کل اخلاق دینی بین دو پیمایش ملی دینداری (کاظمی و فرجی، ۱۳۹۰ و ۱۳۹۵) نشان می دهد که تعداد افراد در سطح زیاد و خیلی زیاد تقید به اخلاق دینی از ۸۵ درصد در سال ۹۰ به ۹/۷۸ درصد در سال ۹۵ کاهش یافته است.

تغییرات در دینداری ایرانیان، لزوماً تغییرات یک سویه (افزایش یا کاهش) در میزان پایبندی به تمامی شاخص ها نیست. این تغییرات می تواند نشان دهنده نوعی «انتقالِ نوع دینداری» و در عین حال، تکثّر در دینداری های گوناگون باشد.

معدود تحقیقاتی که بر مبنای روش‌های کیفی انجام شده (برای مثال بنگرید به نظری، ۱۳۹۲؛ و دیده‌کنان، ۱۳۹۶) نشان می‌دهند که دین‌داری سنّتی، شریعت‌مدارانه، و دگرسالارانه، و تام‌گرایانه به‌سرعت در حال تضعیف‌اند و دین‌داری مدرن، غیرشریعت‌مدارانه، و خوداتّکایانه و خودسالارانه، و جزیره‌ای و گزینش‌گرایانه در حال رشد‌اَند. برای نمونه مطابق این تحقیقات، افراد به پرداخت خمس و زکات گرایش چندانی ندارند و یا به برخی قوانین برآمده از فقه باور عمیقی ندارند.

خلاصه آنکه:

اولاً باید گفت که جامعه ایرانی در زمینۀ باورهای دینی، دچار تشکیک نیست. در عین حال، جامعه از نظر عمل به مناسک دینی، ثبات قابل اتکائی را تجربه میکند. نوسانهایی در میزان انجام مناسک یا نوع انجام آنها در دوره های زمانی به چشم میخورد اما این سیری طبیعی است، نه تغییری نگران کننده. در مقابل، مناسکی که جنبۀ سیاسی یا حکومتی آشکاری دارند مانند نماز جمعه و نماز جماعت با کاهش توجه مردم روبرو هستند.

افزایش مشارکت و حضور مردم در مراسم روضه و سوگواری از یک سو و همچنین زیارت و سفرهای مذهبی، از سوی برخی نهادهای حاکمیتی به معنای افزایش دینداری عمومی تفسیر می شود. چنین تفسیری می تواند با آدرس دهی نادرست به سیاستگذاری اجتماعی و فرهنگی، تنها به تقویت رویه های نه چندان مناسب در نهادی سازی و مداخله مستقیم حاکمیت در امر دینی منجر شود. چرا که این برداشت را ایجاد می کند که با سرمایه گذاری اجرای و رسانه ای هرچه بیشتر و مداخله مستقیم مضاعف در امور دینی، شاخص های مختلف دینداری در میان مردم ارتقا خواهد یافت. درحالی که شاخص های مشارکت در موارد یادشده باید در کنار کاهش در شاخص های مناسکی (مثل نماز و روزه) و همچنین کاهش در شاخص های اخلاق دینی تفسیر تا روندهای چندگانه تغییرات دینداری را نشان دهد.

همۀ پیمایشهای ارزشها، میزان بالای مدارای دینی مردم را نشان میدهند. درصد بسیار کمی از مردم هستند که معتقدند بایستی با بدحجابی یا برگزاری مهمانیهای مختلط برخورد شود. به نظر میرسد پافشاری برخی متولیان دین و برخی ارکان حکومتی بر برخورد سخت با این پدیده ها، نتوانسته مردم را قانع به لزوم چنین برخوردی نماید.

مهمترین نقطه آسیب پذیری جمهوری اسلامی در چهل سال اخیر در حوزۀ دین این بوده که نتوانسته است مردم را قانع کند اگر متولیان دین و دین‌مدارانی که به ایدۀ حکومت دینی قائل هستند، حکومت را در دست بگیرند، وضعیت اخلاقی جامعه و سیاست بهتر میشود.

مطابق پیمایشهای موجود شاخص ها اخلاق دینی کاهش نسبی داشته است. با توجه به اهمیت شاخص های اخلاق عمومی در جامعه، این هم به نوبه خود مسأله ای مهم است. بنابراین، امروز فرصت شناسی اقتضاء میکند که هر یک از ارکان حکومت به سهم خود در ارتقاء اخلاق بکوشد. قوای سه گانه با فساد نهادینه شده مبارزه کنند تا دوباره اعتماد مردم را به دست آورند. ترویج اخلاق ممکن نمیشود مگر آنکه از طرفی زمینه های فسادزایی محدود شود و از سوی دیگر، حاکمان در برخورد با فساد و نیز سبک زندگی عاری از فساد پیشرو باشند.

به نظر می رسد که حجم تلاش و هزینه ای که برای بازسازیِ اخلاق در کشور انجام میشود در مقابل حجم تلاشها و هزینه ها برای فربه سازیِ مناسک و تظاهرِ به باورها، بسیار جزئی است. تجربۀ جمهوری اسلامی نشان میدهد صِرف وجود دیندانان و دینداران در رأس حکومت، تضمین اخلاقی شدن جامعه نیست. برای این که درخت دین، اخلاق را به ثمر بنشاند بایستی راه های تازه ای آزموده شود، راههایی که در این چهل سال نرفته ایم.



یادداشت های مندرج در ستون "میهمان" لزوما دیدگاه سایت امروز نمی باشد.
-----
انتهای پیام

ارسال به شبکه های اجتماعی و پست الکترونیکی

نظر شما

امروز در فیس بوک
در همین زمینه
  • کوچکی مساجد در فراخیِ ساختارهای دینی
  •  
    آخرین اخبار
  • اکنون چه باید کرد؟
  • درس های جنبش سبز و راه تحول مثبت
  • مدعیان اخلاق‌مداری
  • مهم‌ترین مذاکرات سیاسی تاریخ، مربوط به دشمن‌ترین کشورها بوده‌است
  • پیشنهاد مطهری به شورای عالی امنیت ملی برای رفع حصر میرحسین موسوی و کروبی
  • بهزاد نبوی: کم بودن اختیارات رئیس‌جمهور حرف درستی است
  • اهانت‌کنندگان به مقدسات مذاهب باید مجازات شوند
  • برای آقای کروبی هم ماهواره نصب شده است
  • دیپلماسی به معنای تسلیم شدن نیست
  • کاهش اعتماد جامعه هزینه‌ساز است
  • بیانیه ۲۲۵ نفر از فعالان سیاسی و مدنی داخل و خارج از کشور
  • نامه جمعی از تشکل‌های اسلامی دانشجویان به رئیس جمهور
  • بیانیه جمعی از فعالان سیاسی‌ و مدنی در اعتراض به بازداشت و زندانی‌شدن مهدی حاجتی
  • آمایش سرزمین
  • در بارهٔ سخنان اخیر اقای علم الهدی
  • نعیمی‌پور : در وصیتنامه امام(ره)، مردم محور هستند، نه نیروهای نظامی و امنیتی
  • میراث امام(ره)؛ راهگشای مشکلات امروز
  • اگر ایران سوریه شود مقصر اول و اصلی حکومت است.
  • بیانیه نهضت آزادی ایران در آستانه عید سعید فطر
  • نکوداشت اعظم طالقانی در کتابخانه ملی: اعظم طالقانی، شخصیتی مستقل از پدر
  •