به روز شده: ۲۳:۲۹ تهران - شنبه ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۸

قانون نتایج نامنظور

نویسنده: رضا منصوری

در اجرای هر سیاستی با برنامه‌ای برای رسیدن به هدفی همواره نتیجه‌هایی به دست می‌آید که انتظارش نمی‌رفته است. این شناخت اجتماعی را اولین بار مِرتون در سال ۱۳۱۵/‍، ۱۹۳۶ با عنوان نتیجه‌های نامنتظر (Unanticipated consequences) عنوان کرد. حدود سی سال بعد واژهٔ نتیجهٔ نامنظور (Unintended consequence) برای همین مفهوم کلی به کار رفت. اختلاف معنی این دو مفهوم بارها مطالعه شده. اطلاعات گوگل-اِنگرم (Google Ngram) نشان می‌دهد که واژهٔ نتیجهٔ نامنتظر تا دههٔ پنجاه/ هفتاد تقریباً به همان اندازهٔ نتیجهٔ نامنظور به کار می‌رفته است اما پس از آن در جهان رو به منسوخ شدن رفته است. این در حالی است که نتایج نامنظور و مطالعهٔ آن به شدت رو به افزایش است.*
مثال‌ها برای هر دو پدیده در نوشتارهای جهانی به وفور دیده می‌شود. در اینجا یک مثال از کشورمان ذکر می‌کنم. وزرات عتف در سال ۱۳۸۲ اجرای ۱۶ سیاست مرتبط با علم‌سنجی را به منظور تحول در فعالیت‌های علمی ایران شروع کرد. یکی از آنها سیاستی بود به منظورِ رشد حضور مکتوب علمی ایران در سطح جهانی؛ سیاستی که آن را «مشقِ علم»، یعنی تمرین کار علمی کردن و نوشتن علمی، نامیدیم. از آن سال رشد بی‌بدیل نوشتارهای علمی ایران را شاهد هستیم به گونه‌ای که همه، از جمله مخالفان این سیاست در همهٔ سطوح نظام، هنوز به این رشد می‌بالند. در سال دوم اجرای این سیاست، یعنی در سال ۱۳۸۳ با آماری که از رشته‌های پر مقاله دریافت کردیم نشانهٔ سوء استفاده از این سیاست و نتیجه‌ای نامنظور دیده شد: پژوهشگرانی در رشتهٔ شیمی شروع کردند نتایج پژوهش‌های خود را به جای این‌که در نشریه‌ای متعبر چاپ بکنند به چند بخش تقسیم کنند و در مجله‌های کم اعتبار چاپ بکنند. این نتیجه برای ما نامنتظر هم بود. به عبارت دیگر در این زمینه تجربه‌ای نداشتیم که بتوانیم از قبل منتظر این سوء استفادهٔ پژوهشگران باشیم. در نتیجهٔ همین بررسی، در سال دوم مبلغ تشویقیِ هر مقاله به طیفی با حداقل بسیار کم و حد اثر بسیار زیاد تبدیل کردیم. و سال سوم تصمیم بر این بود که دیگر به مقاله و شخص پاداش ندهیم بلکه به هر برنامهٔ تحقیقاتی که نتیجهٔ آن مقاله‌های معتبر باشد پاداش بدهیم. این سیاست را دولت نهم اجرا نکرد، و سیاستِ منعطف ما از سال ۱۳۸۴ به بعد به یک سیاست متصلب تبدیل شد که نتیجه‌های نامنظور آن را اکنون شاهد هستیم: گسترش انتحال در مکتوبات علمی. این نتیجه دیگر نامنتظر نبود چون تجربهٔ مدیریت دولتی نشان داده بود که این نوع اجرا به سوء استفاده منجر می‌شود. پس می‌توانیم بگوییم سیاست مشق علم در دولت هشتم سیاستی بود منعطف که به سرعت به نتیجه‌های نامنتظر آن آگاه شد و به رفع آن کوشید. اما سیاست‌های دولت نهم به بعد تاکنون در این زمینه متصلب شد و از نتایج نامنظور و نامنتظر آن کاملاً غفلت کرد: گسترش انتحال، پدیده‌ای نامنظور در اجرای این سیاست، که البته نتیجه‌ای منتظر در اجرای سیاست علمی کشور بود.
وجود نتیجه‌های نامنظور، در اجرای متصلب یک سیاست،آن چنان بدیهی است که بر آن نام «قانون نتایج نامنظور» گذاشته‌اند. غفلت از این قانون در اجرای سیاست‌های اجتماعی همانند غفلت از قانون نیوتون در مهندسی، فاجعه بار است. کشورهای پیشرو، نتیجه‌های نامنتظر را در مدیریت دولتی عملا به صفر رسانده‌اند و آگاه‌اند به نتایج نامنظور. ما در ایران هنوز به شدت درگیر نتایج «منتظریم»، مانند انواع بحران‌های اجتماعی و طبیعی، و درکی از نتایج نامنظور نداریم چه رسد که برای آن برنامه داشته باشیم. این غفلت، نتیجهٔ بی‌توجهی به دانش نوین بشر است.

۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۸



یادداشت های مندرج در ستون "میهمان" لزوما دیدگاه سایت امروز نمی باشد.
-----
انتهای پیام

ارسال به شبکه های اجتماعی و پست الکترونیکی

نظر شما

امروز در فیس بوک
آخرین اخبار
  • راهبرد اصلاح طلبان در انتخابات ۹۸
  • معضل امروز و خطوط راهبردی دو نیروی سیاسی
  • سخنگوی حزب اتحاد ملت در گفت‌وگو با امتداد: دخالت‌های امنیتی تعادل سیاسی جامعه را برهم می‌زند
  • مولوی عبدالحمید در دیدار با رئیس‌جمهور: «ایران» نام اتحاد اقوام و مذاهب مختلف است که باید حقوق آنها مراعات شود
  • حاکمیت ملی و اصل همه پرسی
  • «صد شتر زین علم نزد من دو جو»
  • بیانیه جمعی از فعالان سیاسی، اجتماعی و حقوق بشری در اعتراض به ادامه بازداشت کیوان صمیمی
  • سیدمحمد خاتمی: میزان نارضایتی شهروندان از برنامه‌ها را به حداقل برسانید
  • تشکل‌های کارگری جامعه را تاب‌آور می‌کنند
  • کلاف سردرگم ؛ و تکلیف ما
  • سیدمحمد خاتمی در دیدار انجمن مدرسین دانشگاه‌ها: مساله ما انتخابات نیست؛ بحران‌های بزرگ کشور باید حل شوند
  • سید محمد خاتمی: کدام حق بالاتر از این است که انسان حق تعیین سرنوشت خود را دارد؟
  • بيانيه مهم اتحادیه اروپا پس از تمدید نشدن معافیتهای نفتی ایران
  • حسين كروبي : حصر هيچ قاعده و معيار خاصي ندارد و بصورت سليقه اي است
  • تسخیر جامعه مدنی
  • بیانیه حزب اتحاد ملت در گرامی‌داشت روز معلم و روز کارگر
  • مانیفست و مطالبات فعالان اصلاح‌طلب در زمینه‌ی اصلاحات قوه‌ی قضاییه
  • محمد کیانوش‌راد: اصلی‌ترین خواسته اصلاح طلبان لغو نظارت استصوابی است
  • هنرِ حق شناسی
  • «سیاست‌ورزی اصلاح‌طلبانه در ایران»
  •