به روز شده: ۲۳:۲۰ تهران - جمعه ۲۴ اسفند ۱۳۹۷

روابط ایران و همسایگان

نویسنده: علی مزروعی

هرکشوری در پی حداکثر کردن امنیت و منافع ملی خود است، و این را در سایه برنامه ای که در برگیرنده مجموعه ای از سیاست ها در عرصه داخلی و خارجی است، پی می گیرد. در علم سیاست و روابط بین الملل پیوند وثیقی بین سیاست های داخلی و خارجی یک کشور قائلند و سیاست خارجی را ادامه سیاست داخلی برای تامین امنیت و منافع ملی می دانند، و از این رو معمولا اولویت سیاست خارجی هر کشور در روابط با همسایگان تعریف می شود، و به دیگر کشورها در سطح جهان توسعه می یابد. این قاعده کلی در مورد شکل گیری و اجرای سیاست خارجی کشورهاست اما اینکه در عرصه عمل هر کشور چقدر بتواند با اجرای مجموعه ای از سیاست ها برآورنده این هدف گذاری باشد، محل بحث و مناقشه است، و طبعا جمهوری اسلامی ایران هم از این قاعده و موضوع مستثنا نیست.
کالبد شکافی سیاست خارجی ایران در سالهای پس از انقلاب و فرار و فرودهایی که دراین باره به ویژه در روابط با همسایگان داشته است بحث مبسوطی را می طلبد که در حوصله این مقال نیست اما در ادامه تلاش خواهم کرد به « روابط ایران و همسایگان » پس از روی کارآمدن دولت روحانی از میانه سال ۹۲ و در پیش گیری «سیاست خارجی تنش زدائی» به جای «سیاست خارجی تهاجمی» دولت احمدی نژاد بپردازم تا معلوم شود پس از گذشت بیش از شش سال از عمر این دولت اجرای این سیاست چه دستاوردی برای کشور بهمراه داشته است؟ و چقدر توانسته به تامین امنیت و منافع ملی منجر شود؟
ایران از شمال با کشورهای جمهوری آذربایجان، ارمنستان و ترکمنستان، از شرق با افغانستان و پاکستان و از غرب با ترکیه و عراق همسایه‌است، و همچنین از شمال به دریای خزر (همسایه روسیه و قزاقستان) و از جنوب به خلیج فارس و دریای عمان(همسایه با کویت، عربستان سعودی، بحرین، قطر، امارات و عمان) محدود می‌شود، که این دو منطقهٔ از مناطق مهم استخراج نفت و گاز در جهان هستند. ملاحظه می شود که ایران به لحاظ همسایگی با پانزده کشور و پل ارتباطی بین شرق و غرب آسیا و قاره آسیا با اروپا ازموقعیت جغرافیای سیاسی بسیار ممتازی برخوردار بوده و می تواند نقشی راهبردی در عرصه سیاست و اقتصاد این منطقه داشته باشد.
روابط با همسایگان جنوبی
بااینکه روابط ایران با همسایگان جنوبی دراین دوران تابع قاعده روشنی نبوده و بیشتر اقتضائی و بستگی به شرایط هر کشور قبض و بسط یافته، اما درمجموع نسبت به قبل رو به بهبود نرفته است به گونه ای که هیچ یک از این کشورها را نمی توان متحد استراتژیک یا دوست نزدیک ایران نامید. متاسفانه پس از تنش زائی بین ایران و عربستان، به ویژه پس از حمله به سفارت این کشور در تهران توسط جمعی که خودسر نامیده شد، باضافه مسائل منطقه ای و یمن، موجبات نوعی همگرائی عربستان با سیاست های خصومت آمیز آمریکا و اسرائیل علیه کشورمان را دامن زده و بر روابط با همسایگان جنوبی سایه افکنده است، و بدلیل تناقض درونی سیاست خارجی ایران دراین ناحیه به ایجاد سوء تفاهم و سوء ظن میان ایران و برخی کشورهای جنوبی دامن زده، بگونه ای که اکنون روابط ایران با برخی کشورهای جنوبی در شرایط بدی نسبت به همه سالهای پس از انقلاب بسر می برد.
در این میان عمان تنها کشوری است که تلاش کرده روابط دوستانه سنتی خود را با ایران حفظ نموده و هراز گاهی به عنوان میانجی میان ایران و آمریکا ایفای نقش نماید. درعین حال این کشورها درقالب تشکل «شورای همکاری خلیج فارس» از سویی، و ارتباط و اتحاد استراتژیک با کشورهای قدرتمند غربی به ویژه آمریکا از سوی دیگر به تنظیم روابط با ایران می پردازند که پس از روی کارآمدن ترامپ درآمریکا کاملاً در همگرائی با این کشور قرار گرفته و دراعمال تحریم های یک جانبه آمریکا علیه ایران وارد عمل شده اند. در مجموع روابط ایران با همسایگان جنوبی تعریف چندانی ندارد اگر نگوئیم سرد و خصمانه است.
روابط با دو همسایه غربی
ایران که با حمایت از مخالفان صدام (در قالب تشکل های شیعیان و کردها) بدنبال جاپایی درعراق می گشت، پس از سقوط رژیم بعثی توسط آمریکا و متحدانش تلاش کرد که از طریق این تشکل ها جای پای خودش را درنظام سیاسی برآمده از این واقعه محکم نماید، و درعین حال روابط اقتصادی و سیاسی اش را با این کشور گسترش دهد. اگرچه روابط ایران و عراق در سایه اکثریت جمعیت شیعه این کشور دوستانه است اما با حضور مستشاری نظامی ایران در مقابله با داعش و شکستی که به آنها وارد شد بر دامنه حضور و نفوذ ایران در این کشور افزوده شده است. درعین حال باید توجه داشت که این روابط تحت تاثیر روابط عراق و غرب به ویژه آمریکا قرار دارد بگونه ای که هرگز نمی توان عراق را متحدی استراتژیک برای ایران در مناقشه با آمریکا دانست، هرچند این کشور می تواند به عنوان مجرایی تنفسی برای ایران برای شکستن تحریم های یک جانبه آمریکا عمل کند همچنانکه ایران این نقش را برای عراق در دوران تحریم ها علیه آن کشوربازی کرد. سفر اخیر روحانی به عراق را باید در چارچوب چنین شرایط و وضعیتی دید و قطعاً می تواند درنزدیکی هرچه بیشتر دوکشور و توسعه روابط سیاسی و اقتصادی موثر باشد.
روابط ایران با ترکیه درهمه سال های پس از انقلاب به لحاظ اقتصادی و سیاسی خوب بوده است، و هرچند ترکیه بیشترین سود را از این روابط برده، اما ایران درهرحال ترجیح به حفظ این روابط داده است. پس از روی کار آمدن دولت اسلامگرا در ترکیه، این کشور بگونه ای رقیب ایدئولوژیک جمهوری اسلامی ایران درمیان کشورهای اسلامی شده و در سال های اخیر، این رقابت وجهی علنی یافته است. با این حال حجم روابط اقتصادی و تجاری میان دو کشور قابل توجه است. با توجه به اینکه ترکیه عضو ناتوست، و درپی عضویت در اتحادیه اروپا، و روابط با آمریکا دارد، طبعا نمی تواند متحدی استراتژیک برای ایران باشد و حداکثر در حد روابط دوستانه با ایران می تواند عمل نماید.
روابط با همسایگان شمالی
روابط ایران با آذربایجان بدلیل مسائل قومی و مذهبی تیره، ولی با ارمنستان دوستانه است. با ترکمنستان هم روابط عادی است. ایران از طریق دریای خزر با قزاقستان و روسیه همسایه می شود و هرچند موضوع تقسیم دریای خزر پس از فروپاشی اتحاد شوروی بین پنج کشور ساحلی این دریا( ایران، ترکمنستان، قزاقستان، روسیه و آذربایجان) همچنان محل مناقشه و حل ناشده باقی مانده است اما ایران به حفظ روابط عادی خود با قزاقستان ادامه داده و درعین حال به ارتقاء روابط دوستانه با روسیه پرداخته است.
در دوره دولت روحانی ایران تلاش کرده از طریق ارتقای روابط اقتصادی و تجاری و سیاسی با روسیه، این کشور را به متحد خود تبدیل کند، و از سوی دیگر روسیه در پی تامین منافع خود از طریق مداخله در منطقه خاورمیانه و به ویژه در سوریه میل به بازیگری میانجی و بعضا امتیازگیری از غرب با برگ ایران را به نمایش گذاشته است. خلاصه اینکه در میان همسایگان شمالی نیز هیچیک را نمی توان متحد استراتژیک ایران قلمداد کرد، وروابط با این کشورها درتناسب با شرایط دچار قبض و بسط بوده است.
روابط با دوهمسایه شرقی
ایران هزینه سنگینی را در رابطه با افغانستان پس از اشغال این کشور توسط شوروی و ایضا پس از روی کارآمدن طالبان متحمل شده است، و از اینرو در همراهی با نیروهای خارجی در سرنگونی طالبان و استقرار نظام سیاسی جدید عمل کرده تا بتواند جاپایی در این کشور برای تامین امنیت و منافع ملی داشته باشد. روابط ایران با افغانستان دوستانه است اما این روابط تحت تاثیر روابط افغانستان با کشورهای غربی به ویژه آمریکا قرار دارد و از اینرو برغم روابط دوستانه و نزدیک این کشور نمی تواند متحدی استراتژیک برای ایران بشمار آید و حتی نقشی حمایتگرانه از ایران در مناقشه با آمریکا داشته باشد.
روابط ایران با پاکستان بطور تاریخی و سنتی دوستانه بوده و هم اکنون نیز دوستانه است اما با توجه به پیوندهایی که این کشور با غرب و به ویژه آمریکا و عربستان دارد طبعا متحدی استراتژیک برای ایران بشمار نمی آید هرچند مرزهای این کشور و افغانستان می تواند به عنوان مجرایی تنفسی برای جابجایی و قاچاق کالا و شکستن تحریم های اقتصادی به ایران کمک نماید.
برپایه آنچه بطور اختصار آمد بخوبی می توان دریافت که معدل « روابط ایران و همسایگان » به رغم پیگیری «سیاست خارجی تنش زدائی» دولت روحانی از میانه سال ۹۲ بدینسو بدلیل برخی مشکلات درونی نتوانسته است تغییر چندانی را نسبت به قبل بوجود آورد بگونه ای که هم اکنون ایران هیچ متحد استراتژیکی در میان همسایگانش ندارد، و به نوعی شبح سیاست خصمانه آمریکا علیه ایران بر روابط کشورمان با کشورهای همسایه (بجز روسیه) سایه افکن بوده است، و از اینرو در جمع بندی می توان گفت پیگیری و اجرای «سیاست خارجی تنش زدائی» دولت روحانی هرچند توانسته در سایه دستیابی به قرارداد برجام به تامین حداقلی از امنیت و منافع ملی ایران مدد رساند و جایگاه کشورمان را در دریای طوفانی حوادث منطقه و جهانی تثبیت کند، اما عقل سیاسی و حکومتداری حکم به پایبندی حاکمیت به همه الزامات این سیاست و نقش یگانه دولت و وزارت خارجه در تنظیم روابط با دیگر کشورها می دهد اگر تامین حداکثر امنیت و منافع ملی راهنمای عمل حاکمیت باشد. دراین عرصه بازنگری در روابط با همسایگان و تنش زدائی هرچه بیشتر با آنها ضرورت تام دارد و اینکه بتوان تا آنجا که امکان دارد آنانرا به متحد استراتژیک ایران ارتقا داد.



-----
انتهای پیام

ارسال به شبکه های اجتماعی و پست الکترونیکی

نظر شما

امروز در فیس بوک
در همین زمینه
  • زندگی غریزی، زندگی حقوقی
  • چه باید کرد؟
  • خطر بازتولید استبداد
  • بازخوانی انقلاب
  • چرا انقلاب شد؟
  • گرامیداشت یاد و نام احمد بورقانی
  • چهل سالگی انقلاب و تاریخ بی خردی
  • صدا و سیمای انحصاری و پرهزینه
  • آیا اخبار و اطلاعات به شاه می رسید؟
  •  
    آخرین اخبار
  • پیام سیدمحمد خاتمی در محکوم کردن فاجعه تکان دهنده تروریستی نیوزلند
  • بازسازی گفتمانی اصلاحات
  • قدرت موشکي و قدرت اقتصادي
  • به بهانه‌ سالروز ترور حجاریان
  • متن اطلاعیه اعلام موجودیت حزب ایثارگران اصلاح طلب
  • قدیانی و تاریخ یک نسل
  • محسن امین زاده: آمريكا «جنگ اقتصادی» را بر نظامی ترجيح می‌دهد
  • محکومیت ابوالفضل قدیانی به سه سال زندان
  • رادیکالیسم بی‌ریشه!
  • برای روز جهانی زن
  • «حکایت هادی»
  • "ملی‌گرایی مسولانه" ماکس‌ وبر و ایران
  • سیدمحمد خاتمی در دیدار اعضاء فراکسیون امید مجلس: نظام باید اصلاح‌پذیر و انعطاف‌پذیر شود
  • عشق به مثابه استراتژی
  • آیت الله صانعی در نامه به مهدی کروبی و تمجید از صبر و مقاومت در دوران حصر
  • نامه ۳۱ کنشگر سیاسی به اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام درخصوص ضرورت تصویب لوایح چهارگانه مربوط به عضویت در FATF
  • بیانیه حزب اتحاد ملت در اعتراض به برخورد دوگانه دستگاه قضا در تحدید و تهدید رسانه‌ها و توقیف روزنامه قانون
  • محسن آرمین: بازنگری در قانون لزوما راه‌حل امروز کشور نیست/ وجود احزاب پیش‌شرط تحقق یک جامعه مدنی است
  • اطلاعیه انجمن صنفی روزنامه‌نگاران استان تهران در واکنش به توقیف روزنامه «قانون
  • متن نامه رئیس جمهور به درخواست استعفای دکتر محمدجواد ظریف:
  •