به روز شده: ۲۳:۱۸ تهران - یکشنبه ۸ مهر ۱۳۹۷

هویت ایرانی

نویسنده: احمد اشرف

برخلاف تصور برخی از روشنفکران ما که سهمی برای ادیان در پیدایش هویت قومی و ملی قائل نیستند، حتی در غالب کشورهای اروپایی نیز کلیساهای محلی سهم بزرگی در ابداع هویت ملی داشته اند و نقش عمده ای را در حفظ احساسات ملی به هنگام بحران های سیاسی و اجتماعی بازی کرده اند.با این که مذهب قاعدتاً در جلب وفاداری اقوام گوناگون، رقیب ناسیونالیسم است، ولی در مواردی،همچون ملاطی شگفت انگیز در پیدایش ناسیونالیسم ابتدایی و بخصوص ناسیونالیسم مدرن عمل کرده است.از موارد عمده ی نقش هویت قومی-مذهبی در پیدایش هویت ملی،هویت ایرلندی های کاتولیک در برابر انگلیسی های پروتستان، هویت قومی-مذهبی کراوات های کاتولیک، هویت قومی-مذهبی صرب های ارتدوکس، هویت قومی-مذهبی مسلمانان بوسنیایی است،اگرچه هرسه به یک زبان و یک فرهنگ و یک نژاد تعلق دارند.به اعتقاد اریک هابسبام، گرچه به نظر می رسد که دین در جذب وفاداری مردم، رقیب ناسیونالیسم باشد،اما در واقع دین برای ناسیونالیسم،چه در دوران پیشامدرن و چه در دوران مدرن،همچون عاملی واسط و هموارکننده ی راه عمل کرده است.هابسبام، نقش زرتشتی گری در شکل دادن به هویت قومی-ملی ایرانی در دوران ساسانی و نقش تشیع در دوران صفوی را یکی از نمونه های موفق همین فرایند می داند. (ص ۱۴۵)


برگزاری باشکوه سالروز و رویدادهای تاریخی و فرهنگی، هم در جوامع پیشامدرن و هم در دوران جدید، از ابزارهای عمده برای تداوم و زنده نگهداشتن خاطرات جمعی یا هویت قومی و ملی پیشامدرن درگذشته و هویت ملی در دوران جدید بوده است. در ایران، برگزاری نوروز باستانی و مراسم دهه ی عاشورا، که هر دو از تقدس خاصی برای ایرانیان شیعه برخوردارند، ملاط ایرانی هویت ایرانی شیعه، یا به زبان دیگر، دو ستون اصلی آن را تشکیل می دهند.ظاهرا مراسم دهه ی عاشورا که به طور رسمی و علنی به فرمان معزالدوله ی دیلمی بویه ای در سال ۳۵۲ ق. در بغداد آغاز شده بود، با نشیب و فرازهایی، تا دوره ی صفوی ادامه یافته و همراه با مراسم عید نوروز، که برای آن احادیثی پرداخته شده بود، به منزله ی پراهمیت ترین مراسم سالانه ی ایرانی شیعی نهادینه شده و تا به امروز تداوم یافته است.البته در آن زمان در بغداد، دو جشن ایرانی پراهمیت نوروز و مهرگان برپا می شد.هنگامی که در سال ۳۹۸ ق. ، عاشورا و مهرگان در یک روز هم زمان شدند، به فرمان شاهنشاه بویه ای، ابتدا مراسم عاشورا را برگزار کردند و روز بعد جشن های مهرگان را. (ص ۱۶۱)


تعزیه شهادت شاه شهیدان، امام حسین(ع) از بسیاری جهات،شباهت به سوگ سیاوش داشت.سوگ سیاوش که در عهد اساطیری تاریخ سنتی ایران، در اواخر عهد ساسانی، در خدای نامک ها تدوین شده و به ثبت رسیده بود،در دست پرتوان فردوسی در شاهنامه حماسه ای جاودانه شد.خون سیاوش که بر زمین می ریزد،دنیا تیره و تار می شود،طوفانی با تیره گردی سیاه برمی خیزد و خورشید و ماه را می پوشاند تا بدانجا که «کسی یکدگر را ندیدند روی». حماسه ی سوگ سیاوش، از راه شاهنامه به شعر فارسی راه یافت. به نوشته ی شاهرخ مسکوب «سلسله ی سیاوشان تاریخ، در سرودهای یارسان، که اهل‌حق بدان ها پای بندند، و روح عالی قلندر، از هابیل به جمشید و از وی به ایرج و یحیی و سیاوش و امام حسین در گردش آمده است.آنان، برگزیدگان و پاکان و مظلومان تاریخ اند.گردش روح شهیدان بزرگ تاریخ، که سالار شهیدان حسین،بر تارک آنان می درخشد،نشانه ی تداوم تاریخی شهادت در هر دوره ی تاریخی ست چنانکه گویی زمین هیچ گاه از شهید خالی نیست.در تشیع ایران،سیاوش که اسطوره ای بود،جای خود را به شهید کربلا، که وجود تاریخی داشت، واگذاشت و بدین گونه،تعزیه جای سوگ سیاوش را گرفت.» در واقع شباهت های دو مراسم ممکن است تا حدی گسترده، محبوبیت عاشورا را در میان ایرانیان تبیین کند، همانطور که احسان یارشاطر در مقایسه ی خود از دو مراسم نتیجه می گیرد:«شهادت امام حسین و اهل بیت او، یک زمینه ی واقعی در سنت ایرانی پیدا کرد تا به یک نمایش سوگواری الهام دهنده و سنجیده تبدیل شود.این مراسم، وارث ویژگی عمده ی مراسم کهنی بود که ریشه های عمیقی در روح ایرانی داشت.» (ص ۱۶۵-۱۶۲)



یادداشت های مندرج در ستون "میهمان" لزوما دیدگاه سایت امروز نمی باشد.
-----
انتهای پیام

ارسال به شبکه های اجتماعی و پست الکترونیکی

نظر شما

امروز در فیس بوک
آخرین اخبار
  • نامه دبيركل نهضت آزادى ايران به دكتر حسن روحانى
  • نامه ۳۵ تشکل دانشجویی به سید محمد خاتمی
  • معادلات سیاسی-امنیتی خوزستان
  • ﺑﯿﺎﻧﯿﻪ ﺟﻤﻌﯽ از اﻧﺪﯾﺸﻤﻨﺪان، ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮان و داﻧﺸﮕﺎﻫﯿﺎن ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺟﺎري ﮐﺸﻮر
  • به کجای این شب تیره بیاویزم...
  • با تروریسم درست بجنگیم
  • بهزاد نبوی: بعد از سال ۸۸ عده‌ای تلاش داشتند مسئولان جنگ را متهم به برخی مسائل کنند
  • جنگ؛ نفرت‌انگيز و غیر انسانی و دفاع؛ مقدس و انساني
  • روحانی: گفت‌و‌گو را از همین جا آغاز می‌کنم!
  • اراده و امید
  • بیانیه مشترک وزیران خارجه دولت‌های عضو برجام در تاریخ 2 مهرماه
  • بیانیه مشترک ابوالفضل قدیانی و علیرضا رجایی
  • نقش خطیر مقام رهبری و حسن روحانی
  • درس آموزی از تاریخ
  • محسن صفایی‌فراهانی:بازجوها اصرار داشتند که بگویم در سال ۸۸ تقلب نشده است
  • حادثه اهواز زخمی بر تن ایران
  • عضو هیأت رئیسه کمیسیون امنیت ملی مجلس درباره حادثه اهواز: اگر ساده‌انگاری و خلل امنیتی نبود، چنین اتفاقی نمی‌افتاد
  • بیانیه ۵۳ مقام سابق آمریکایی خطاب به ترامپ: به برجام برگردید/ تحریم ایران بی‎فایده است
  • پیام امید
  • بيانيه ٤٧٠ فعال سياسي و كنشگر مدني ايراني در واكنش به خشونت كور و اقدام تروريستي ٣١ شهريور اهواز
  •