به روز شده: ۱۴:۴۹ تهران - سه شنبه ۹ خرداد ۱۳۹۶

اخلاق پدرسازی یا پاتریمونیالیسم فراگیر

نویسنده: عماد الدین باقی

پاتریمونیالیسم به معنای حکومت پدرمیراثی و مفهوم اصلی مورد نظر آن این است که قدرت سلاطین و رؤسای کشور از منبعی غیر از رأی مردم گرفته شده است؛ از سنت یا کاریزما یا ماوراء الطبیعه. ماکس وبر از نظریه پردازانی است که پاتریمونیالیسم را تبیین کرده است. در جامعه سنتی، پدرسالاری وجود داشت اما در جامعه مدرن نیز پدرسالاری به نوع دیگری و گاه در ابعاد وسیع تری رخ نموده است. این اصطلاح توضیح می دهد که چگونه پدر که یک رخداد بیولوژیکی است وقتی به یک امر فرهنگی بدل می شود و مفهوم مرکزی اندیشه و کنش افراد قرار می گیرد بستر ساز استبداد و نظام پدر سالار می گردد. اما در این گفتار مراد از پدر سالاری و پاتریمونیال، عام تر از آن است که در سیاست گفته می شود و بیشتر به یک روحیه و به خلق و خوی توده ای اشاره دارد که اتفاقا نظام سیاسی هم محصول این روحیه و خلق و خوی اجتماعی است. در این فرهنگ، فرد محوری و فرد پرستی غالب می شود و سرایت آن به حوزه سیاست همواره امکانپذیر است.
اینکه پدر را اصل گرفته ایم نه مادر را، و مسایلی از این قبیل محل بحث من نیست. عمدتا بدین مسئله نظر دارم که چرا برای هر امری پدرسازی می کنیم؟ آیا پدر سازی، جلوه همان اخلاق سنتی پدرسالار که در ساخت سیاسی تجلی می کرد نیست که به همه چیز گسترش یافته و پاتریمونیالیسم را «همه گیر» می کند؟
طبق مطالعاتی که در چهل سال گذشته داشته ام پدرسازی به مفهومی که خواهد آمد را عمدتا در منابع فارسی دیده ام. در منابع عربی و در کشورهایی که با سنت نیرومند فردگرایی و خودکامگی مرتبط هستند نیز مشاهده شده است برای مثال در کره شمالی هم «کیم» ها را پدر کره می نامند.
در گفتمان سلطنتی نیز شاه، پدر ملت است چنانکه در ایران شاه را پدر ملت می خواندند. البته برخی نه در مقام نقد بل در مقام مدح این روحیه برآمده و حتی از ذاتی بودن این خصوصیت برای ایرانیان سخن گفته اند. «سخن گفتن از ویژگى روحى و روانى خاص براى مردم ایران یا هر ملت دیگرى به عنوان روان‏شناسى ملى آنان، ... فاقد دقت علمى است، اما از دیدگاه تربیت، هر قومى ممکن است داراى تربیت خاصى باشد و عوامل این تربیت، عوامل خاص یا عام باشند. در روان‏شناسى ملى و تربیت ایرانى، گفته مى‏شود که چون ایرانى، از دوران طفولیت با تکیه به پدر و مادر - خانواده - رشد مى‏کند و پرورش مى‏یابد و حتى پدر و مادر در امر ازدواج و انتخاب همسر براى او دخالت دارند و بدین ترتیب در زندگى پس از بلوغ وى نیز نقش دارند بنابراین، ایرانى، بر اساس تربیت خویش، از ابتدا آموخته است که همواره متکى باشد و از یک قدرت مرکزى پیروى کند و در جامعه نیز به دنبال «پدر» باشد. از همین رو، یاد گرفته است که مجرى باشد نه برنامه‏ریز و عادت کرده است تابع و مقلد باشد و دستور بگیرد و پدرسالارى،و فردگرایى، خصیصه تربیت ایرانى شده است. اما در جامعه آمریکایى، فرد، از هنگامى که به بلوغ مى‏رسد، از خانواده مستقل مى‏شود و به خود متکى مى‏گردد و بدون مافوق، وظیفه خویش را مى‏داند و ابتکار عمل را در دست دارد.
سخن فوق خیلى دور از واقعیت نیست، ولى آن را به صورت روان‏شناسى ملى و خصیصه ذاتى ایرانیان جلوه دادن، راهى بود براى مشروعیت بخشیدن به رژیم سلطنتى تا ریشه سلطنت و شاه را به عنوان پدر در روح و روان مردم ایران قلمداد کنند و به گفته اشرف پهلوى: «سلطنت مناسب‏ترین شکل حکومتى منطبق با فرهنگ و روان‏شناسى مردم ایران بوده است». ترویج این روان‏شناسى براى طبیعى نشان دادن حکومت متمرکز و انحصارى و مطلق‏العنان کسانی است که در رأس قدرت قرار دارند. مضمون گفته اشرف را محمدعلى فروغى از متفکران دوره پهلوی و نیز عده ای از امراى رژیم شاه در دیدار با هایزر و همچنین بسیارى از نویسندگان دربارى گفته‏اند... (باقی، تولد یک انقلاب: ۲۶۰-۲۵۹) و این سنت فکری می تواند در اشکال مختلف ظاهر شود. چنین نیست که با اضمحلال نظام سلطنتی این روحیه هم از بین رفته باشد. چهل سال پس از آن همچنان شاهد بازتولید آن در اشکال گوناگون هستیم. در نمایشگاه بین المللی کتاب اردیبهشت ماه ۱۳۹۶ در غرفه اداره ارشاد خراسان جنوبی چندین تابلو پرتره به نمایش در آمده بود. زیر یکی نوشته بود پدر جغرافیا، زیر تابلوی دیگر نوشته بود پدر موسیقی و ...
در دهه ۶۰ مجلات و روزنامه های مختلفی از مرحوم علی پوریایی به عنوان پدر اختراع ایران نام می بردند.در آگهی های فوت دکتر حسابی و نیز در کتاب زندگینامه او لقب پدر فیزیک ایران داده شده است.
روزنامه های ایران در زمان درگذشت دکتر ناصر کاتوزیان در تیترهای خود از وی به عنوان پدر علم حقوق یاد کردند(روزنامه های چهارشنبه۱۲شهریور۹۳) و درآگهی های روز بعد درباره مرحوم دکتر ناصر کاتوزیان نیز این لقب تکرار می شد.
عباراتی چون:«مازیار پرتو پدر فیلمبرداران سینمای ایران بود»(شرق،شنبه۵یهمن۹۲ص۱۱). «هوشنگ سیحون "پدر معماری نوین ایران" درگذشت»(بالاترین، ۲۰۱۴). «دکتر حسین عظیمی پدر نهادگرایی ایرانی»(مهرنامه ش۴۲ ص ۱۲۳). «در رثای پدرتعلیم وتربیت ایران» مقاله ای درباره دکتر غلامحسین شکوهی نخستین وزیر آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران.(شرق،۲۰ اردیبهشت۹۵) عباراتی عادی و پر مصرف در ادبیات ایرانی هستند.پس از انتشاز خبر درگذشت حمیدسبزواری یکی از شاعران، برخی روزنامه ها در صفحه اول تیتر زدند:«وداع با پدر شعر انقلاب». (وقایع اتفاقیه، ش۱۴۹ یکشنبه۲۳خرداد۱۳۹۵ ص۱).
این لفب آنقدر عادی و شایع شده که حتی تیترهای جالبی چون:«پدر سم ایران: مروری بر زندگی استاد مهدی بلالی(مجله صدا شماره۱۱۱ شنبه۲ اردیبهشت۹۶ ص۶۸) در مطبوعات می آید. وقتی حیدری در اوایل آبان ماه ۱۳۹۵ از دنیا رفت همه روزنامه ها تیتر زدند پدر تیم استقلال درگذشت.
در روزنامه های اصولگرا بارها تعبیر «پدر صنایع موشکی ایران» را برای تهرانی مقدم به کار برده اند و از جمله در سایت های خبری انها آمده است: «همزمان با سالروز شهادت شهید طهرانی مقدم، پدر صنایع موشکی ایران، طرح دیوارنگاره جدید میدان شهید حسن طهرانی‌مقدم در سعادت آباد نصب شد»(رجا نیوز در روز یکشنبه ۲۳ آبان۹۵).
این روش به نویسندگان و هنرمندان و سیاستمداران ختم نمی شود و تبهکاران را هم در بر می گیرد طوری که تیتر اول صفحه حوادث یکی از روزنامه ها این است:«پدر کیف قاپی ایران در زندان»(شرق، ۱۵اردیبهشت۹۵). از این عنوان برمی آید که گویی کیف قاپی در خارج از ایران هم پدر خود را دارد و در هر قلمرویی باید دنبال پدر برای رشته های تبهکاری گشت.و جالب تر اینکه حتی درباره اعدام هم لقب پدر داده اند: «تصاویر دیده نشده از خلخالی پدر اعدام در ایران»( newsoholic.com)
این لقب محدود به ایرانیان نیست بلکه ایرانیان برای دیگران هم چنین القابی می سازند. دورکیم را پدر جامعه شناسی خوانده اند. هرودت را پدر مورخین نامیده اند(جمالزاده، ج۱ ص۱۶). به گروسیوس لقب پدر حقوق بین الملل جدید داده اند(دریای آزاد،۱۳۹۰). درباره یک نظریه پرداز سیاست هم نوشته اند:«به هانس جی. مورگنتا متفکر و نظریه پرداز آمریکایی سیاست و روابط بین الملل که او را پدر علم سیاست خارجی هم لقب داده اند و در قرن بیستم می زیست(سیاست میان ملت ها، ص۴۴۵). یا گفته اند: برای بسیاری از متفکران غیر مارکسیست منتسکیو پدر جامعه‌شناسی سیاسی بود.( نقیب‌زاده،مهرنامه شماره ۱۴، مرداد ۱۳۹۰)
پدر سازی غیر از اشکال بیانی و نوشتاری اشکال تصویری هم دارد و شکل عامیانه تر و رسمی تر آن عکس بازی است. در زمان شاه بر صفحه اول کتاب ها و در همه دوایر دولتی عکس شاه دیده می شد. در سفری که چندین سال پیش به سوریه داشتم از لحظه ورود به فرودگاه تا همه ادارات دولتی و غیر دولتی و خیابان ها و میادین و در صفحه اول کتاب های درسی عکس اسد دیده می شد. در کره شمالی نیز همین گونه است. کوبا تنها استثنایی است که با وجود حکومت توتالیتر کمونیستی اما آویختن عکس فیدل کاسترو در دوایر دولتی الزامی یا فراگیر نبوده است.
متذکر می شود که انتساب لقب پدر برای صاحبان فنون و علوم و حرفه ها غیره، فی نفسه هیچ ایرادی ندارد و بلکه متداول است. آنچه سبب توجه ویژه نگارنده به کاربرد این لقب بوده، دامنه انتساب آن است. ممکن است حتی تعبیر پدر برای برخی افراد نام بی معنایی نباشد اما مشکل در روحیه تعمیم دادن پدرسازی است برای همه چیز. تا اینجا که درباره برخی افراد چنین لقبی به کار رود شاید چندان اشکالی وجود نداشته و فقط بیانگر یک روحیه باشد اما هنگامی که به حوزه سیاست کشیده می شود خطرناک است زیرا پدر بودن یعنی یک پایگاه انتسابی برای صاحب قدرت قایل شدن نه پایگاه اکتسابی. پدر کسی است که انتخابی نیست و در رأس امور است و هیچگاه خود را در معرض انتخاب قرار نمی دهد و در عرصه قدرت برای اینکه خود را از داوری عامه دور کند پیوسته بر نقش پدری و تقدس سازی از او تاکید می شود. پدر سازی در همه چیز نشانه ای تامل برانگیز از یک مسئله است. در جستجوی پدر بودن ناشی از احساس عدم کفایت و رشد و نیاز به اتکای به یک قهرمان است. این فرهنگ، «میل به تابعیت» را رشد داده و عزت نفس را می کشد چنانکه در روایات تاریخی آمده است هنگامی که امام علی(ع) وارد شهر فارسی زبان الانبار شد دهقانان و مردم عادی در پی او یا پیشاپیش او می دویدند (شبیه این زمان که وقتی رئیس دولت نهم و دهم به شهری می رفت جماعتی را برای دویدن دنبال اتومبیل او سازماندهی می کردند). امام علی به مردم انبار فرمود: این چه کاری است که می کنید؟ جواب دادند: ما برای احترام فرمانروایان و پادشاهان خود چنین رسمی داریم. حضرت پاسخ داد: این کاری است که امیر مومنان از آن سود نبرد و شما خود را در زندگی خود به مشقت می افکنید و در آخرت به بدبختی گرفتاری می آئید. چه زیان بار است مشقتی که در پی آن عذاب باشد و چه سودمند است آسودگی همراه با ایمنی از عذاب خدا. (حکمت ۳۶ نهج البلاغه).
حکایت شهر انبار نشان می دهد که چنین فرهنگی در آن زمان نیز در میان ایرانیان رواج داشته و مورد انتقاد علی ابن ابیطالب(ع) قرار گرفته است. امروزه نیز همان خُلق و خوی، نام های دیگری به خود گرفته است و حضوری نیرومند دارد. یگانه راه رهایی از آن نیز رشد خردجمعی است که فقط در صورت شکل گیری یک حوزه عمومی، فضای نقد و سازمان یافتگی اجتماعی(همچون احزاب و نهادهای مدنی باز و دموکراتیک) میسر است. تا تلاش سیستماتیک برای اتمیزه کردن جامعه و نگاهداشت آن در وضعیت جامعه توده ای وجود داشته باشد اخلاقیات ناپسند ناشی از آن مانند خودخواهی، فردگرایی منفی، تبعیت مطلق، ترجیح منافع شخصی بر مصالح عمومی، و دهها رذیلت دیگر همچنان وجود خواهد داشت.

» منابع:
باقی، عمادالدین، تولد یک انقلاب، تهران، نشر سرایی، چاپ دوم ۱۳۸۳
جمالزاده، سیدمحمدعلی، خلقیات ما ایرانیان، تهران، کتابفروشی فروغی و انتشارات مجله مسائل ایران، ۱۳۴۵
گروسیوس، هوگو، دریای آزاد، ترجمه: حسین پیران، موسسه مطالعات و پژوهش های حقوقی(شهردانش)، ۱۳۹۰
مورگنتا، هانس جی، سیاست میان ملت ها، ترجمه حمیرا مشیرزاده، دفترمطالعات سیاسی و بین المللی،۱۳۸۹
نقیب‌زاده، احمد، مهرنامه شماره ۱۴، مرداد ۱۳۹۰ ، مبدع نظریه استبداد شرقی: درباره اندیشه سیاسی مونتسکیو
شرق(روزنامه)، شماره ۲۵۷۵ چهارشنبه ۱۵ اردیبهشت۱۳۹۵ ص ۱۳ حوادث
شرق، شماره۲۵۷۸ دوشنبه۲۰اردیبهشت۱۳۹۵، صفحه اول
http://www.balatarin.com/topic/2014/5/26/1014809



یادداشت های مندرج در ستون "میهمان" لزوما دیدگاه سایت امروز نمی باشد.
-----
انتهای پیام

ارسال به شبکه های اجتماعی و پست الکترونیکی

نظر شما

امروز در فیس بوک
در همین زمینه
  • رهنورد: خانواده باقی تاوان آزادیخواهی خود را پس می‌دهد
  •  
    آخرین اخبار
  • بساط قانون شکنیتان را جمع کنید!
  • سرانجام شورای نگهبان انتخابات ریاست جمهوری را تایید کرد
  • چه کسی در حوزه علیه دولت تبلیغ می‌کند؟
  • حمله صادق لاریجانی به رییس جمهور منتخب: شما چه کاره هستید؟!
  • نامه سید حسن خمینی به رئيس جمهور: عزل رییس دانشگاه آزاد وجاهت قانونی ندارد
  • جمهوریت نظام در گفتوگو با سعید حجاریا
  • استدلال لاریجانی سست تر از تار عنکبوت
  • «ربنا» برای ایرانیان عین معنا ست
  • خوب است جناب آقای روحانی بدانند...
  • نرگس محمدی در بیمارستان بستری شد
  • امیرارجمند: حاکمیت به خواسته‌ها و شعارهای اکثریت توجه کند
  • محمدرضا خاتمی : روحانی برای رفع حصر تلاش زیادی کرد
  • نامه عبدالله نوری به حسن روحانی: رفع محدودیت و حصر می‌تواند گام نخست باشد
  • بیانیه نهضت آزادی به مناسبت‌ انتخابات ۲۹ اردیبهشت
  • بازداشت آزاده بکایی خبرنگارسیاسی روزنامه عطر یاس
  • اخلاق پیروزی
  • رای حلال و رای حرام!؟
  • پیام تبریک مولوی عبدالحمید به دکتر روحانی
  • نامه‌ی یک فرزند به پدر شهیدش
  • مردم را مقابل دین قرار ندهید
  •