به روز شده: ۲۳:۰۴ تهران - یکشنبه ۱ اسفند ۱۳۹۵

رنج های یک مرد انقلابی

نویسنده: محمد جواد غلامرضاکاشی

انقلاب را به یک صحنه تئاتر تشبیه کنید: پیش از انقلاب در صحنه گشوده سیاست، چند نفر از دولتمردان در پرتو نورافکن های نیمه جان صحنه دیده می شوند. مردم تماشاگرند. موسیقی کسالت بار و خسته ای نواخته می شود. رخوت بر همه جا حاکم است. یکباره بر طبل ها می کوبند، شیپورها به صدا در می آیند، مردم از صندلی های تماشا بر می خیزند. به صحنه هجوم می برند. نورافکن ها با پرتوی صد برابر مردم را در کانون صحنه می درخشانند. دولتمردان قلیل رژیم پیشین، در بخش تاریک و نحس صحنه نشانده می شوند. موسیقی به اوج می رسد، نفس ها از شدت هیجان در سینه ها حبس می شود. اما به تدریج نوای حماسی صحنه فرود می آید، آرام و آرام تر، مردم به تدریج در حاشیه صحنه بر زمین می نشینند، و از میان آنها، پنچ، ده، بیست یا پنجاه نفر بر می خیزند، و به کانون صحنه می آیند. آنها مردان انقلابی اند. نورافکن ها بر آنها تمرکز می کنند، آنها می درخشند. هر چه بیشتر می درخشند، مردم بیشتر در سایه روشن حاشیه های صحنه می مانند. هاشمی رفسنجانی یکی ازآنها بود.

آنها چهره های پراقبالی به نظر می آیند. ستاره بخت آنها روشن به نظر می رسد. اما به واقع هیچ کس نمی داند در دل این چهره های سفید و براق صحنه، چه خبر است. شادی ها و اندوه ها و فرصت ها و تراژدی های گوناگونی اتفاق می افتد. اما مردم که یک یک، به صندلی های تماشا بازمی گردند، تنها شانس و اقبال و بخت آنها را می بینند. قرار است در این یادداشت، به عسرت های آنان نیز توجه دهم. هاشمی رفسنجانی در آخرین ملاقات های خود به بهانه ستمی که بر امیرکبیر رفته بود، اشک ریخت. اشک های او نشانی از همان اندوه ها وعسرت های پنهان است. عمق تراژدی آنجا بود که در زمان حیاتش، کمتر کسی این گریه را جدی گرفت.

کمتر کسی متوجه است که مردان انقلابی، بخت واقبال زیادی دارند، اما عسرت های چندی نیز روح و روان آنها را می آزارد. به چند مورد از این عسرت ها خواهم پرداخت.

الف: رنج در فاصله میان بود و نمود

مردان انقلابی در شمار همان افراد متوسط الحالی هستند که توانایی ها و ناتوانی های بسیار دارند. مثل انسان های معمولی دیگرند. بود واقعی شان، پر از ناتوانی ها و نادانی ها و بلد بودن ها و نابلد بودن هاست. اما مردان انقلابی علاوه بر بود، یک نمود هم دارند. تبلیغات در مخیله مردم تازه از انقلاب فراغت یافته، تصویر شگفتی از آنها ساخته است. آنها رستم اند، مقدس اند، معصوم اند، قدرت های عظیم دارند، هیچ مانعی پیش روی آنها نیست. هر چه بخواهند عملی می شود، گویی آنها فاقد همین بدن معمولی با گوشت و پوست آسیب پذیرند. هر یک گویی یک دماوندند، سنگی و سنگین، پرشکوه و قدرتمند. فاصله میان این نمود با بود واقعی آنها، شکاف عمیق و رنجباری است. از میان کسانی که به عنوان دولتمردان تازه در صحنه آمده اند، معدود کسانی هستند که این فاصله را تاب می آورند. برخی از میان صحنه برخاستند و به صف تماشاگران پیوستند. گمنامی را به تحمل این فاصله ترجیح دادند. برخی نمودشان را به سخره گرفتند. حسینعلی منتظری از آنجمله بود. در مقابل دوربین تلویزیون ساده و عامیانه و حتی مضحک ظاهر می شد. نمی خواست نمود بر بودش غلبه کند. این قبیل شخصیت ها اصولاً خود را به دام این فاصله نیانداختند. اما هاشمی رفسنجانی در زمره شخصیت هایی بود که ساماندهی به نظام جمهوری اسلامی را بر عهده گرفت و چاره ای جز این نداشت که به همان سیاق نمودش ظاهر شود. او مرد دوم جمهوری اسلامی بود، فرمانده جنگ بود، سردار سازندگی بود، و پس از آیه الله خمینی، برای یک و نیم دهه، مهم ترین چهره سیاسی کشور بود. این سنخ از مردان انقلابی اگر در تحقق آنچه نمودشان اقتضا می کند موفق نشوند که علی الاصول نمی شوند، در عسرت و رنج می افتند. برای چنین کسانی بازگشت از آن نمود برساخته بسیار دشوار است. شاید اشک های هاشمی رفسنجانی به این فاصله بازمی گشت.

ب: رنج در فاصله میان امروز و فردا

مردمان معمولی به حال و اکنون خود فکر می کنند. چندان دلمشغول فردا، و سال های پس از خود نیستند. مردمان معمولی بی تاریخ زندگی می کنند. مردان انقلابی اما، تاریخ پیدا می کنند. می دانند که سال های سال پس از مرگ شان همچنان زنده اند، موضوع گفتگو و بحث و جدل. همه کلماتی که بر زبان آورده اند و تصاویر و اقداماتشان، موضوع پژوهش و تاملات بعدی خواهد بود. آنچه امروز پنهان کرده اند، فردا آشکار خواهد شد. مردان انقلابی هر چه زمان بگذرد، بیشتر و بیشتر در معرض تابش نور قرار خواهند گرفت. هرچه امروز فاعلیت دارند، در بستر تاریخ، شیئیت پیدا می کنند. توانی برای توضیح ندارند فقط توضیح داده می شوند. مردمان معمولی، تنها ممکن است به قیامت و محضر الهی بیاندیشند، مردان انقلابی، دلنگران تاریخ هم باید باشند.

به هرحال فاصله ای هست میان تصویر مردان انقلابی در دوران حیات خود، و تصویری که ازآنها در بستر تاریخی ساخته خواهد شد. گاهی این فاصله مرد انقلابی را به وجد می آورد: هنگامی که تصور کند زمان حقانیت او را آشکارتر خواهد کرد، و گاهی این فاصله مرد انقلابی را دلنگران می کند، اگر تصور کند، تاریخ تصویر مثبتی از او ثبت نخواهد کرد. روان مرد انقلابی میان این خوف و رجاء همیشگی است. هاشمی رفسنجانی اما، وضعیت پیچیده ای داشت. ماجرا به پس از وفات او واگذار نشده بود. یک دهه هنوز زنده بود که جریان های مختلف دست به کار ثبت چهره تاریخی او شده بودند. او در مدت عمر سیاسی پس از انفلاب خود، چهره ها و نقش های متفاوتی اختیار کرده بود. هر کس هاشمی رفسنجانی را به اعتبار یکی از نقش ها معتبر می شمرد و به اعتبار نقش های دیگر نامعتبر. کمتر کسی بود که هاشمی به منزله یک کل یکپارچه را معتبر بداند. همه از جهاتی دوستش داشتند و از جهاتی منتقدش بودند.

ج: رنج در فاصله میان وعده ها و دستاوردها

مردان انقلابی می آیند تا به جای رژیم منحوس، یک نظام سیاسی تازه بنا کنند. این کار تازه که بر گردن آنهاست، با هدایت و رهبری انقلاب که پیش از این عهده دار بودند از زمین تا آسمان متفاوت است. هنگامی که دست در کار نوشتن اعلامیه و شعار و فریادهای انقلابی بودند، همه ارزش های انسانی پاک و عالی ترین آرمان های تاریخی بر زبانشان جاری است. کافی است از شجاعت، صراحت، صداقت، و قدرت کلام بهره مند باشی تا مردم در ضیافت سخن و رفتار مرد انقلابی، خود را در معرض رهایی از همه عسرت های زندگی بیابند.

سامان دهی به یک نظام سیاسی تازه اما از جنس و سنخ دیگری است. استعدادهای دیگر می خواهد. استعدادهای دوران حیات انقلابی، نه تنها در این بستر تازه مددکار نیست، بلکه گاهی مزاحمت هم ایجاد می کند. اینجا، حل مشکلات عینی و واقعی، و توزیع ارزش های مادی، منزلتی و قدرتی بر عهده مرد انقلابی است. برادران همدل، یکباره به سر و کول هم می زنند تا در صف توزیع از دیگران جلو بزنند. منظومه مشکلات عینی و نحوه حل دعوای بین مدعیان برای کسب امتیازات، سرانجام به تولید و تکوین یک نظام سیاسی تازه می انجامد.

میان آنچه سرانجام در نتیجه آشوب منازعات و رقابت ها به عنوان یک نظام سیاسی مستقر می شود با آنچه مرد انقلابی در دوران بسیج وعده داده بود، تفاوت های بسیار است. زندگی در فاصله میان این دو طاقت فرساست. این خطر وجود دارد که در همان روزهای نخست، مردمی که دیگر در صندلی های تماشا جا گرفته اند، تو را متهم به دروغ گویی و فریب کنند. اگر هم بتوان قضاوت مردم را به تاخیر انداخت، مرد انقلابی، نمی داند با دوگانگی در درون خود چه باید بکند.

فشار و رنج این فاصله، مردان انقلابی را به چند گروه تقسیم می کند: کسانی از آنچه به عنوان یک نظام مستقر شده، فاصله می گیرند و به همان ارزش های والا وفادار می مانند تا هم چهره بیرونی شان را حفظ کنند و هم در درون احساس گسست نکنند. گروهی مرتب بر طبل آینده می کوبند و به مردم وعده می دهند آن ارزش های والا در راه است. کمی باید صبور باشند وانتظار بکشند. کسانی بر تداوم نظام پا می فشرند و از ارزش هایی که حیثیت نظام را به سوال می کشد، انتقام می کشند. کسانی هم از این و هم از آن قهر می کنند و اصولاً سیاست را عرصه دروغ و ناراستی به شمار می آورند و به وادی های دیگر سر می نهند. کسانی نادم می شوند و به اعاده همان چهره پاک اولیه اقدام می کنند.

هاشمی رفسنجانی، در بیشتر عمر سیاسی پس از انقلاب خود در شمار مردانی بود که فکر می کرد می تواند پرچم دار تحقق آن ارزش های انسانی والا باشد. اما هرچه گذشت، به ویژه در سال های آخر، به گروه نادمان پیوست. به اهمیت مردم پی برده بود. باور کرده بود مردم باید به صحنه بازگردند. از حاشیه به متن بیایند و ماشینی را که دیگر از فرمان او تبعیت نمی کرد به مسیر سلامت هدایت کنند.

د: رنج در فاصله میان مقتضیات حفظ ارزش ها با مقتضیات حفظ اصل نظام

این فاصله بعد دیگری است از آنچه در محور پیشین گفته شد. در یک وضعیت انقلابی، ترویج ارزش های انقلابی با مقتضیات بازتولید و حفظ نظام سیاسی سازگار نیست. میان این دو فاصله عمیقی هست. تنها زمان و تاریخ است که می تواند این فاصله را پر کند. تنها در سرانجام تاریخ است که مقتضات حفظ نظام، با مقتضیات عدل و آزادی سازگار می شود. به باور هگل، در بستر تاریخی است که آرمان آزادی با واقعیت امنیت یا قانون پیوند پیدا می کند. باید صبور بود تا به تدریج بتوان عدالت را با آزادی گرد آورد. اما انقلاب، بر خیال پرش از موانع تاریخی روی می دهد. به این جهت، همیشه انقلاب ها، در شکاف میان آرمان ها و مقتضیات حفظ نظام دچار گسیختگی می شوند.

در موقعیت انقلابی، هیچ کس به این نکته فکر نمی کند که چطور می توان در عمل یک نظام عادلانه را با مقتضیات رشد اقتصادی جمع کرد. هیج کس به این فکر نمی کند که فقدان یک بوروکراسی کارآمد، چطور با مدیریت منصفانه سازگار خواهد افتاد. کسی دلنگران آن نیست که با فقدان یک فرهنگ مدنی، نمی توان یک فضای دمکراتیک، سالم و گفتگویی سامان داد. در شرایط انقلابی، مردم و انقلابیون فکر می کنند همه از خود و منافع فردی خود گذر کرده اند. از گرمای حضور جمعی، این تصور به ذهنشان می افتد که همه یک خانواده صمیمی اند. کسی در آن شرایط قادر به فهم این نکته نیست که اگر نظم تازه برقرار شود این آدمیان دوباره به وضعیت های طبیعی بازخواهند گشت. خودخواه و سودجو و منفعت طلب. همه پس از پیروزی انقلاب، در مخاطره افتادن دراین ورطه خطرناکند. منجمله خود آن مردان انقلابی شاید پیش از عامه مردم. وقتی نظام سامان پیدا می کند، حفظ نظام، مقتضی زندگی در متن این واقعیت های روزمره است. در چنین وضعیتی، حفظ نظام، مقتضیاتی تازه خواهد یافت. سرکوب، دروغ، فریب، در زمره این مقتضیات هستند. درست در همین نقطه است که مردان انقلابی، گاه قربانی مقتضیات حفظ نظام می شوند و گاه قربانیمقتضیات حفظ ارزش ها. هاشمی رفسنجانی کمی قربانی این، و کمی قربانی آن بود.

ه: رنج در فاصله میان یک مرد دینی و یک مرد سیاسی

مردان انقلابی که عهده دار تاسیس نظام جمهوری اسلامی شدند، بیشتر از طیف روحانیون بودند. آنها پیش از آنکه یک مرد سیاسی باشند یک چهره دینی بودند. حفظ اصالت و یکپارچگی این دو چندان هم که تصور می رفت سازگار نبود. حفظ قداست دینی، با مقتضیات سیاسی به ویژه سیاست مدرن سازگار نشد. در عمل گاهی این دین بود که ابزار پیشبرد تداوم حیات سیاسی شد. آنگاه مرد انقلابی به ویژه در جمهوری اسلامی، نمی داند برای خود و غیر، چطور صداقت دینی خود را اثبات کند. گاهی مصالح، مناقع و خیر عمومی است که به ابزاری برای تامین مقتضیات حیات دینی تبدیل شد. آنگاه مردان انقلابی، نمی دانستند چگونه باید به مردم پاسخ دهند. آنها صادقانه قصد کرده بودند دین و دنیا و آخرت مردم را تامین کنند. سرانجام کار، معلوم نبود چه شد. کدامیک تامین شد، کدامیک فدای دیگری شد.

********

این فهرست می تواند ادامه پیدا کند. مقصود، امکان درک متقابل بود میان کسانی که در مصادر امورند و کسانی که در قاعده هرم حیات سیاسی تنها تماشاگرند. حیات سیاسی ما، پر از حماسه و پر از تراژدی است. در آشوب حیات سیاسی کسانی به موقعیت هایی پرتاب می شوند که چندان پیش بینی شده نیست. هاشمی رفسنجانی از آنجمله بود. شاید صدها سال پس از ما، او و کارنامه سیاسی و شخصیتی اش، همچنان محل بحث و گفتگو باشد. از امروز تا فرداهای دیگر، هیچ کس نمی تواند قضاوتی نهایی و سرراست از او عرضه کند. اما این پیچیدگی به او ربط نداشت. او به خودی خود ساده تر و سرراست تر از آن بود که تصور می رفت. اما حامل پیچیدگی هایی بود که حیات سیاسی ما در آن غوطه ور است. در این وضعیت پیچیده، اگر شخصیت ها بیش از حد معمول، محوریت پیدا کنند، تراژدی بیش از حماسه قابل انتظار است.

منبع: نشریه پیام ابراهیم



یادداشت های مندرج در ستون "میهمان" لزوما دیدگاه سایت امروز نمی باشد.
-----
انتهای پیام

ارسال به شبکه های اجتماعی و پست الکترونیکی

نظر شما

امروز در فیس بوک
در همین زمینه
  • تحلیل فضا
  •  
    آخرین اخبار
  • در نشست بررسی ابعاد حقوقی و سیاسی حصر رهبران جنبش سبز عنوان شد : تداوم حصر عملی مجرمانه است
  • سی درصد کل تسلیحات جهان به خاورمیانه صادر شده
  • مبلغ: مردم در طول ۸ سال حکومت افراط گرایان سختی‌‌ها و آسیب‌ها را با گوشت و پوستشان درک کردند
  • مخالفت با مرخصی درمانی مجید مقدم از بازداشت‌شدگان کهریزک
  • پیشنهاد آشتی ملی خاتمی داستان مادری است که به خاطر سلامت فرزندش از او صرف‌نظر می‌کند
  • لیلاز: اسکله‌هایی وجود دارد که کسی اجازه بازرسی از آنها را ندارد
  • سیدمحمد خاتمی: استراتژی ما حرکت در چارچوب قانون اساسی و دفاع از حقوق اساسی مردم است
  • آیت‌الله‌ دستغیب: آشتی ملی یعنی عمل به قانون اساسی بطور کامل و تمام
  • لیلا حقیقت‌جو آزاد شد
  • «آشتی‌ملی» راهبردی اخلاقی و موثر برای عبور کشور و نظام از بحران‌ها
  • لطف کنید، طرح‌تان را پس بگیرید
  • نامه مطهری به دادستان: حصر تصمیم ملی نیست و با رای مستقیم مردم یا نمایندگان آنان نبوده است
  • درخواست فعالان کرد برای اجرای اصل ۱۵ قانون اساسی
  • از اندوه تا بخشش عملگرائی
  • کیانوش راد: حصر غیرقانونی است/ قدرت حکومت ها بدون قانون و آزادی، استبداد توام با بربریت است
  • پایان پویش مردمی رفع حصر: مباد روزی که در حسرت از دست رفتن فرصت‌ها بنشینیم
  • شورای هماهنگی راه سبز امید: در شرایط بحران‌های کنونی ادامه حصر جز بی‌توجهی به منافع ملی معنای دیگری ندارد
  • نقدی بر طرح موضوع آشتی ملی
  • ابراز امیدواری میرحسین و رهنورد به پایان اعتصاب خزعلی/ خوشحالی از پایان اعتصاب غذای سحرخیز
  • دکتر محمودصادقی: اصولا اگر میخواهی نماینده مردم باشی باید فکر دوره بعد را از سر بیرون کنی
  •