به روز شده: ۱۳:۰۱ تهران - جمعه ۳۱ خرداد ۱۳۹۲

عبدالجبار کاکایی: ادبیات نسل جدید، گارد قدرت را باز می‌کند

امروز: شعرها، لطیفه ها و جملات قصاری که به محض وقوع واقعه ای تلخ یا شیرین، یا پخش فیلم و سریال پربیننده ای در بین مردم رد و بدل می شود، به پدیده ای خاص تبدیل شده است که شاید عنوان "ادبیات مردمی" برای آن مناسب باشد. این ادبیات با ایجاز و گزیده گویی، جان مطلب های بلندی را به مخاطب منتقل می کنند که اگر همان حرف می خواست در قالب یادداشت و مقاله منتقل شود، دست کم به صدها کلمه نیاز می شد.

این ادبیات در جریان جنبش سبز هم بروز و ظهوری خاص داشت. اغراق نیست اگر بگوییم فصل مهمی از این ادبیات مردمی، مربوط به جنبش سبز است و اساسا این جنبشی که بر روی شانه های شبکه های اجتماعی و در میان توده مردم نضج گرفت و قد کشید، به این نوع ادبیات وجهه و اهمیتی دیگر بخشید. هنوز شعارهای پیش از انتخابات ۸۸ در خطره ها زنده است. روزهایی که تازه خاتمی از عرصه انتخابات به عنوان کاندیدا کنار کشیده بود و کاندیداتوری موسوی قطعی شد، به فاصله کوتاهی این پیامک دست به دست شد:

هرچند که ۲۰ سال دیر آمده است/ در بیشه ی انتخاب شیر آمده است/ گر سید ما برفت از عرصه برون/ برخیز برادرم که میر آمده است

اگرچه گاهی و به ندرت شعارهایی و پیامک هایی هم برای برخی افراد ساخته شده که متاثر از ظلم ها و فشارهای وارده ممکن است همه نکات اخلاقی در آن رعایت نشده باشد و از قضا فضای غالب جنبش سبز با آنها همراهی نکره است، اما اکثریت مطلق شعارهای دیگر از هر حیث درخشانند. برای نمونه، برای حرف های نهفته در "بسیجی واقعی، همت بود و باکری" به چند صد یا چند هزار کلمه احتیاج است که چنین گزیده و خلاصه همه حرف ها را در خود نهفته دارد؟ "احمدی بای بای" یک طنز شیرین برای بیان مخالفت با روشی خاص در اداره کشور و نفی یک مقام حکومتی است. پس از انتخابات هم جنبش سبز از تولید خودجوش و مردم محور این نوع ادبیات دست برنداشت. ادبیاتی که متاثر از ویژگی خاص اغلب رهروانش یعنی تعهد و دلبستگی به زندگی، طراوت و طنازی را یاد نبرد. فعالان خوش ذوق جنیش، تیزترین حرف ها در غالب لطیفه و شعرهای کوتاه، سینه به سینه، موبایل به موبایل و فیس بوک به فیس بوک منتقل کرده اند.

پس از پیروزی حسن روحانی در انتخابات اخیر ریاست جمهوری، ماشین ادبیات مردمی دوباره سرعت گرفت تا توجه عمومی به آن دوباره زنده شود. خیلی ها می پرسند این شعرها را کی می سازد؟ آیا کارکرد خاصی دارند؟ آیا این نوع ادبیات واجد ارزش خاصی هستند؟

پاسخ گرفتن برای این پرسش ها بهانه ای بود برای گفتگو با شاعری که اگرچه خود را هنوز متعلق به نسل آرمان گراها می داند، اما با زبان ترانه هم با جوان هایی که تولید کننده و مخاطب اصلی ادبیات مردمی مدرن ایران هستند، سیم وصلی دارد. عبدالجبار کاکایی، شاعر ایلامی که پیش از نمود منتقد بودنش نسبت به روند جاری در کشور بیشتر در رادیو و تلویزیون دیده و شنیده می شد، در اینباره با کلمه گفتگو کرده است. شاهر و منتقد ادبی که متولد ۱۳۴۲ در ایلام است. صدای بسیار دلنشینش با قوت عجیب شعرخوانی اش که ممزوج می شود، به شعرها و ترانه هایی که می خواند، لطافت بیشتری می بخشد. او در جریان جنبش سبز، سبز می زد. چند بار نوشته هایش در نقد سرکوب معترضان، به خصوص در بحبوحه حوادث سال ۸۸، مورد توجه خاص قرار گرفت. نوبتی پسرش مانند بسیاری دیگر از مردم، مورد خشونت یکی از بسیجی نماها قرار گرفت. کاکایی که خود از اهالی جبهه و جنگ است و شعرهای بسیاری در فضای جبهه و جنگ دارد برای پسرش که بی گناه سلی خورد، نوشت: "به تن های تکیده ای که در لباس من سالهای پیش جنگیدند شک نکن . به قهرمانان قصه های من شک نکن . به رودخانه های خون آلود اروند و کارون شک نکن به تن های مجروح تنگه ی چزابه شک نکن به بدنهای خاک آلود دشتهای مهران شک نکن فقط به حشره ای شک کن که در لباس من خزیده بود."

حالا این شاعر انقلابی که شیفته اصلاح طلبی و مدارا و زیرکی نسل تازه تر از خود شده، از ادبیات مردمی این نسل می گوید.

از او درباره خاستگاه این ادبیات مردمی و موجز و اغلب طنزگونه پرسیدیم. پاسخش این بود: خاستگاه این ادبیات روحیه نسلی است که کاملا با نسل فعالان دهه ۶۰ متفاوت است. رفتار و ادبیاتش به گونه ای است که گارد قدرت را باز می کند. نسل ما در مواجهه با آدم ها و رویکردها رفتار آرمانی داشت، هنوز هم آن عادت در ذهن و قلم مان هست. به نظر من این نسل خلاقانه، عاقلانه و زیرکانه عمل می کند و از تجربه های نسل ما هم کمال استفاده را کرده است. خاستگاه این شعارها و شعرها و حرف ها همان نگاه طنازانه و خردمندانه این نسل از وقایع پیرامونش است. خاستگاهی که به افراط و تقریط نمی رسد و در عین حال تفسیر متفاوتی از قدرت و خشونت دارد.

ادبیات نسل جدید کاربردی تر از نسل ماست

او درباره ویژگی های کارکردی این ادبیات گفت: کاربرد این شعارها و طنزها در مواجهه با قدرت خیلی بیشتر از شعرها و شعارها و حرف های نسل ماست. این شعرها در واقع صورت ماجرا نیست که باطنی نداشته باشد، نگاهش کاملا به اجتماع، سیاست، فلسفه و هر چه انسان را احاطه کرده متفاوت است و علتش درس گرفتن از تجربه های تاریخی پیش از خودش است.

کاکایی ادامه داد: باید فضای مجازی را هم به این ماجرا اضافه کنیم که امکانی است برای تبادل اطلاعات و انتقال اندیشه و مواجه شدن با موضوعات با سرعت زیاد. در کنارش فضای تکنولوژی امروز مثل ارسال پیامک ها وجود دارد. همین طور درخشش آثار کوتاه در شعر. همه این ها به سمت گزیده گویی و لب مطلب گویی می رود و بهره برداری از تجربه های قدیم هم سبب شده است تا یک رویکرد طنازانه و زیبا و باز کننده گارد مخالف از سوی این نسل ایجاد شود. طوری که به نظر من قدرت در برابر این نسل نمی تواند مشت بزند و ناچار است فقط دست روی سرشان بکشد.

به او گفتم، اما سابقه مشت زدن بر سر حاملان این ادبیات هم کم نیست. اما او خیلی امیدوار است که دیگر آن اتفاق ها تکرار نشود. به اعتقاد او" آن فضا محصول زمانی خاص بود که آرمان گرایی ها هم دوباره سر زده بود و از آن سو کهریزک ها را برایش تدارک دیدند. اما نسل نو یاد گرفته است که چگونه همان حرف ها را طوری بزند که طرف مقابل را برای برخورد خلع سلاح کند."

نگاهی که شاید توام با نوعی خوشبینی نسبی به مشت زن ها هم باشد.

نگاه رادیکال، تندرو و متظاهر به مذهبی به حاشیه رفته است

با کاکایی بحث را پی گرفتم. پرسیدم که اگر قدرت در مقابل این جریان با مشت برخورد کند، این ادبیات خاموش می شود و یا شکل دیگری پیدا می کند؟ گفت: من با اطمینان می گویم این نگاه اعتدالی به اجتماع و سیاست غالب شده و آن نگاه خصومت آمیزی که پشتش مشت بود به حاشیه رفته است. در این ۴ سال پس از سرکوب سال ۸۸ رفته رفته نگاه غالب عوض شد و ثمره آن را در اتفاقات امسال دیدیم. نگاه رادیکال، تندرو و متظاهر به مذهبی به حاشیه رفت.

او که با توجه به مذهبی بودن و سابقه انقلابی اش دوست ندارد هویتش را به سادگی به مشت زن ها واگذار کند، بلافاصله می گوید: من البته هیچ وقت به آن نگاه مذهبی نمی گویم، آن نگاه قرنطینه ای و دولتی و به نوعی نماد سازی از ارزش های انقلاب و جنگ بود. آن نگاه الان منزوی شده و هیچ اقبالی ندارد.

به او که قویا اعتقاد دارد آن فضای سرکوب ۸۸ با این ادبیات طنازانه منتقدان جوان امکان بازتولید ندارد ، همین ادبیات شوخ و لطیف را در روزهای پیش از انتخابات ۸۸ یادآور شدم که نهایتا به برخورد تند با آنها کشیده شد. او پاسخ داد که فرصت آن ادبیات بخاطر فاصله کم تا انتخابات، کافی نبود و فرصت انعقاد نیافت. بعد از انتخابات که فضای اعتراض شکل گرفت، طرف مقابل هم در برخورد چیزی کم نگذاشت.

صحنه های خوب زمان تلبیغات انتخابات ۸۸، پس از انتخابات مخدوش شد

کاکایی درباره آن روزها گفت: صحنه های قبل از انتخابات در سال ۸۸ ، در روزهای پس از انتخابات مخدوش شد، در روزهای تبلیغات آن فضای خوب به زمان بیشتری برای تثبیت نیاز داشت. بعد از اعلام نتایج هم که شرایط عوض شد. برخلاف انتخابات اخیر، پس از انتخابات سال ۸۸ شادمانی هیچ گروهی را ندیدیم، اما غم و اندوه زیاد دیدیم.

با این منتقد ادبی، بررسی ادبیات مردمی که از خلال اس ام اس ها و فیس بوک و ... منتقل می شود را پی گرفتم و به بحث گزیده گویی به عنوان یکی از ویژگی های این ادبیات اشاره کردم. موضوعی که به عقیده برخی ذهن ها را عادت به تنبلی و سطحی دیدن موضوعات عمیق می دهد، ضمن اینکه با عمق معمول در ادبیات فاخر ایران سازگاری ندارد. او موافق این نقد نیست و می گوید: باید محل بحث را مشخص کنیم، اگر منظور همین مباحثات اجتماعی و شعارها و شعر هاست، نه این گزیده گویی ها خاستگاه دارد، فقط شکل صورت نیست باطن دارد و باطن ایجاب می کند که گزیده گفته شود.

وی افزود: حرکت جهانی جدید ادبیات با توجه به گسترش حوزه مخاطب ها و وسایل جدیدی که در اختیار اهل ادب قرار گرفته است ایجاب می کند که بشر به سمت گزیده گویی و مختصر گویی در حوزه شعر برود .

رویکرد این نسل طنز و شوخی با قدرت است

این شاعر برجسته کشورمان با بیان این که آن چه امروز در جامعه دیده می شود تغییر رویکرد در ادبیات است، گفت: حرف ها و شعارهای نسل ما هم گزیده گویی بود، اما رویکرد این نسل طنز و شوخی با قدرت است. شخصیت هایی که به وسیله این ادبیات مورد تهاجم قرار گرفتند به طرز ویران کننده ای تخریب شدند اما قدرت مقابله با این ها نیست. این حرف ها رایج و رسمی در کوچه و خیابان ها گفته می شود. حتی می دانم که خود این شخصیت ها لطیفه ها را می شنوند و می خندند و این ها به هر حال تغییر تدریجی در جامعه ایجاد می کند.

وی افزود: به نظر من الان باید به سمت آرامش دادن به فضا رفت و باید مواجهه سالمی شود با هسته ای که خشونت تولید می کرد تا کسانی که آنها را هدایت می کردند متقاعد شوند که آن بخش اندک و خشن را به سمت آرامش ببرند و باور کنند که در جامعه ما به هر حال دو سلیقه متفاوت زندگی وجود دارد.

فضای خیابانی جشن های اخیر از هر دو طرف معتدل بود

از کاکایی پرسیدم فضای خیابانی جشن های اخیر را چطور دیدید؟ او با بیان این که در هردو سوی جریان اعتدال و آرامش را دیدم، تاکید کرد: هم جوانانی که برای شادی آمده بودند خطوط قرمز جریان مقابل را رعایت کردند و هم آن هایی که بازنده بودند. آن ها (بازنده های انتخاباتی) هم شروع کردند به بازتولید فکر و به نوعی با شکست کنار آمدند و به نظر می آید سعی در بازسازی خودشان دارند این آشتی ملی را ما در داخل به خوبی می بینیم.

با رفع حصر، شادی های خود خواسته مردم ادامه می یابد

در پایان گفتگو از او خواستم حالا که پرسش های اجتماعی و ادبی ما خواهی نخواهی به سیاست کشیده شد، نظرش را درباره حصر میرحسین موسوی و زهرا رهنورد و مهدی کروبی بگوید. کاکایی خیلی قاطع گفت: دلیلی برای ادامه حصر وجود ندارد. اگر پس از انتخابات اخیر این شادمانی هم به ملت داده شود تقریبا می توان گفت نظام مردانگی خود را نشان داده است. بعد از آن اتفاقات تلخ الان زمینه جلب اعتماد مردم فراهم شده و شادی خود خواسته مردم در خیابان ها و تفاوت آن را با شادی تدارک شده را همه دیده اند، پس اجازه دهند این شادی های خود خواسته با رفع حصر ادامه پیدا کند که به نفع همه است.

در حالی که گفتگو با کاکایی رو به پایان بود، اس ام اس تازه ای به دستم رسید. نوشته بود:

حسن کلیدُ رو کن / اوینُ زیر و رو کن

گویی مردم با همه شوخی دارند. هم با رئیس جمهور تازه و هم با زندان اوین. اینگونه است که نه هیبتی برای اوین مانده و نه فاصله قدرت مسئولان با مردم قابل افزایش است.

کلمه - صابر سعیدی



-----
انتهای پیام

ارسال به شبکه های اجتماعی و پست الکترونیکی

نظر شما

امروز در فیس بوک
در همین زمینه
  • عبدالجبار کاکایی: نگرانی از انتخاب مردم دامنشان را گرفته
  • شجریان صدای زندگی مردم ایران است
  •  
    آخرین اخبار
  • پیام تبریک آیت الله راستی کاشانی به روحانی: نسبت به التیام و اصلاح حوادث گذشته و ستمهای واقع شده کنید
  • فهرست ۴۰ استاد مطرح علوم انسانی که طی ۸ سال گذشته بازنشسته شدند
  • جمعی از روشنفکران ایرانی خطاب به حسن روحانی: عملکرد دولت‌تان را زیر ذره‌بین نقد خواهیم داشت
  • شهرام ناظری: اهل فرهنگ و هنر چشم امید به حسن روحانی دارند
  • دختر میرحسین موسوی: همچنان فریاد می زنیم زندانی سیاسی آزاد باید گردد
  • وزارت خارجه کانادا به اعتراض تعدادی از ایرانیان در باره انتخابات جواب داد
  • تمدید قرار بازداشت جمیله کریمی، فعال اصلاح طلب استان فارس
  • پیام تبریک نهضت آزادی به حسن روحانی: امیدواریم انتخابات آینده بدون نظارت استصوابی شورای نگهبان انجام شود
  • واکنش دفتر آیت‌الله سیستانی به اهدای دکترای جدید به احمدی‌نژاد
  • محمد رضا عارف: تشکل‌های مردمی باید مردمی بودنشان را حفظ کنند و مردمی باقی بمانند. نباید تشکل‌ها فرمایشی شوند یا از جایی خط بگیرند
  • وال استریت ژورنال: غرب، توانایی روحانی در تعدیل سیاست هسته‌ای ایران را می آزماید
  • بی خبری از وضعیت اکبر امینی، بعد از بازداشت مجدد
  • اعتراض همسر نسرین ستوده به ادامه سخت گیری ها: قبرستان که نگفته اند زندان است
  • تشکر حسن روحانی در جریان همایش تجلیل از فعالان ستادهای انتخاباتی خود از هاشمی رفسنجانی، محمد خاتمی و همه جریان‌های سیاسی
  • شرط روسیه برای ایران: غنی سازی را متوقف کنید، تحریم ها لغو میشود
  • محکومیت وکیل مهدی هاشمی به حبس و محرومیت از وکالت/ آخرین خبر از پرونده هاشمی
  • ارسال پیام های غیرمستقیم آمریكا به ایران برای مذاكره
  • مقام ارشد حماس: جمهوری اسلامی به دلیل موضوع سوریه، دیگر پول زیادی به ما نمی دهد
  • وزیر بهداشت اصلاحات: دولت مقصر اصلی در كمبود دارو های وارداتی برای بیماران خاص است
  • دیدگاه بیژن عبدالکریمی و خسروپناه درباره روایت شریعتی از مدرنیته و غرب
  •